Dziady cz. III

Dziady część III to jedno z tych dzieł, które musisz znać na wyrywki, bo pojawia się na każdej maturze bez wyjątku. Adam Mickiewicz napisał je wiosną 1832 roku w Dreźnie, kiedy siedział na emigracji po upadku powstania listopadowego i dosłownie kipial od złości, żalu i nadziei jednocześnie. Był filomatą - należał do tajnego Towarzystwa Filomatycznego na Uniwersytecie Wileńskim, został aresztowany w 1823 roku, a potem zesłany do Rosji w 1824. Znał te wszystkie represje z własnego doświadczenia - siedział w tym samym klasztorze Bazylianów w Wilnie, który stał się więzieniem, znał Nowosilcowa, widział wywózki na Sybir. To nie jest literatura wymyślona - to literatura-świadectwo, literatura-krzyk. Dramat opublikował w 1832 roku w Paryżu jako część czwartego tomu "Poezji". Akcja toczy się w latach 1823-1824, czyli kilka lat przed powstaniem listopadowym, ale pisany jest już po jego klęsce - i to napięcie między traumą historyczną a dramatyzowanymi zdarzeniami jest kluczowe dla rozumienia tego dzieła. Zanim wejdziemy w fabułę, trzeba zrozumieć kontekst. Polska jest pod zaborami od 1795 roku - Rosja, Prusy, Austria podzieliły kraj między siebie i nie ma niepodległego państwa polskiego. Romantyzm w Polsce to nie jest literatura o miłości i naturze jak gdzie indziej - to jest literatura oporu, literatura walki o tożsamość narodową, literatura pisana przez ludzi, którym zabrano kraj. Filomaci i filareci to były tajne stowarzyszenia studentów - chcieli się kształcić, myśleć po polsku, działać dla narodu. Nowosilcow, carski komisarz, rozbił te organizacje w 1823 roku - aresztowania, procesy, zsyłki na Sybir. Powstanie listopadowe z 1830-1831 roku było próbą odzyskania niepodległości - skończyło się klęską i represjami. Wielka Emigracja: tysiące Polaków, w tym cała elita intelektualna, uciekła na Zachód. Mickiewicz, Słowacki, Krasiński - trzej wielcy wieszczowie - tworzą za granicą literaturę, która ma podtrzymać ducha narodu i nadać sens jego cierpieniu. Teraz fabuła, scena po scenie, żebyś wiedział dokładnie co się dzieje. Prolog rozgrywa się w celi więziennej w dawnym klasztorze Bazylianów w Wilnie. Więzień - niegdyś Gustaw, romantyczny nieszczęśliwy kochanek znany z czwartej części Dziadów - wypisuje na ścianie po łacinie: "Gustavus obiit - natus est Conradus". Po polsku: Gustaw umarł - narodził się Konrad. To jest kluczowa formuła całego dramatu. Porzuca osobiste cierpienie miłosne, rodzi się jako patriota i prorok narodu. Mówi też: "Żywy, zostanę dla mojej ojczyzny umarły" - deklaracja poświęcenia. Ten napis na ścianie to jeden z najpotężniejszych symboli polskiego romantyzmu - skromny, ale przełomowy. Scena pierwsza to scena więzienna, rozgrywa się w wigilię Bożego Narodzenia. Więźniowie zbierają się w celi Konrada, żeby przyjąć nowego więźnia - Żegotę, który wylądował za kratkami choć nie należał do żadnego spisku. Nowosilcow aresztował go przypadkiem albo prewencyjnie - co świetnie pokazuje logikę terrorystycznej władzy: aresztujesz kogo chcesz, żeby wszyscy się bali. Jan Sobolewski - autentyczna postać historyczna - opowiada straszną scenę, którą widział: dzieci wywożone wozami na Sybir w mrozie, matki biegnące za wozami, jeden chłopiec bez butów w śniegu. To jest jeden z najbardziej przejmujących momentów w całym dramacie - konkretny, realistyczny, dokumentarny. Żegota z kolei opowiada alegorię: diabeł chce zniszczyć Boże ziarno zakopując je - ale ono kiełkuje i rośnie. Symbol: represje nie zabijają narodu, wręcz przeciwnie - wzmacniają jego ducha. Więźniowie śpiewają razem pieśń zemsty. Konrad doznaje nagłego natchnienia, widzi siebie jak orła wznoszącego się ponad Polskę - ale kruk (symbol złowróżbny, symbol pychy) zakrywa mu wizję. To zapowiedź tego, co za chwilę się wydarzy. Scena druga to Wielka Improwizacja - absolutny szczyt polskiej poezji romantycznej i centralny punkt całego dramatu. Musisz ją znać, musisz rozumieć jej sens, bo bez tego nie zdasz matury. Konrad jest sam w celi, doznaje poetyckiej ekstazy i wygłasza monolog skierowany do Boga. Zaczyna od ogłoszenia swojej poetyckiej wielkości: jest największym poetą, jego pieśń to akt stwórczy równy dziełu Boga. "Pieśń to wielka, pieśń-tworzenie!" - krzyczy. "Czuję nieśmiertelność, nieśmiertelność tworzę, / Cóż Ty większego mogłeś zrobić - Boże?" - oto bluźnierstwo, które samo się narzuca z jego pychy twórczej. Potem monolog przechodzi w oskarżenie Boga: Bóg ma mądrość i rozum, ale nie ma serca. "Kłamca, kto Ciebie nazwał miłością: / Ty jesteś tylko mądrością." Konrad utożsamia się z całym zniewolonym narodem: "Nazywam się Milijon - bo za miliony / Kocham i cierpię katusze." Czuje cierpienie całego narodu jak matka czuje ból dziecka w łonie. To jest jego siła - bezinteresowna miłość do milionów. I właśnie dlatego żąda od Boga władzy: "Daj mi rząd dusz!" Chce władzy nad ludzkimi duszami, żeby poprowadzić naród do wolności. Wzywa Boga do rozmowy, grozi, że jeśli Bóg nie odpowie - będzie musiał nazwać Go carem. "Odezwij się - bo strzelę przeciw Twej naturze" - to już prawie otwarte bluźnierstwo. Bóg milczy. Konrad mdleje. Przez niego przemawia Szatan, który prawie kończy zdanie Konrada i nazywa Boga carem - ale aniołowie zatykają mu usta. Duchy dobra i zła walczą o duszę Konrada. To jest psychomachia - kosmiczna bitwa o pojedynczą ludzką duszę. Wielka Improwizacja jest równocześnie arcydziełem i ostrzeżeniem: Konrad ma rację w swojej miłości do narodu, ale jego pycha - przekonanie, że jest równy Bogu - prowadzi go do opętania. Nawet najszlachetniejszy bunt zepsuty pychą jest buntem Szatana. Scena trzecia: przychodzi ksiądz Piotr, bernardyński mnich, i przeprowadza egzorcyzm. To jest absolutne przeciwieństwo Wielkiej Improwizacji. Konrad - pycha, żądanie, krик do nieba. Ksiądz Piotr - pokora, modlitwa, ciche słuchanie. Demon, zanim zostanie wypędzony, ujawnia ważną informację: młody Rollison siedzi w więzieniu w klasztorze, jest bity i torturowany, rozważa samobójstwo. Po egzorcyzmie ksiądz nakazuje Konradowi modlić się o przebaczenie - i Konrad zwraca się do Maryi. Ocalony. Oczyszczony. Scena czwarta to Widzenie Ewy - krótka, ale ważna. Młoda dziewczyna w pobliżu Lwowa doświadcza mistycznej wizji: Maryja daje kwiaty Dzieciątku Jezus, który sypie nimi na Ewę. Symbol niewinności, kobiecej duchowości, nadziei. Ewa modli się za uwięzionych. Kobiety w dramacie są nośnikami nadziei i modlitwy - w przeciwieństwie do mężczyzn, którzy albo buntują się (Konrad), albo tyranzują (Nowosilcow), albo kolaborują (Doktor). Scena piąta to Widzenie Księdza Piotra - najważniejsza scena profetyczna, ideologiczne serce dramatu. Ksiądz Piotr modli się w pokorze i dostaje objawienie - bo jest pokorny, bo nie żąda, tylko prosi. Widzi: wozy z polską młodzieżą jadące na Sybir. Dzieci jak niewinne ofiary Heroda. Polska na krzyżu - "krzyż ma długie na całą Europę ramiona". Polska = Chrystus, cierpienie Polski zbawia Europę. Naród w białych szatach wstaje z martwych i wstępuje do nieba. Proroctwo o tajemniczym wybawcy: "A imię jego będzie czterdzieści i cztery." Ta liczba 44 to jeden z największych zagadek polskiej literatury - kto to jest? Adam Mickiewicz? (A - pierwsza litera, M - trzynasta, razem 1+13+1+13... obliczenia numerologiczne nie dają jednoznacznej odpowiedzi). Symbol roku wyzwolenia? Celowe zostawienie misteryum? Mickiewicz chciał, żeby ta liczba była zagadką - symbol mesjanistycznego wybawcy, którego tożsamość celowo ukryto. Widzenie ks. Piotra odpowiada na Wielką Improwizację: Konrad żądał władzy natychmiast, Bóg milczał. Ksiądz Piotr prosił w pokorze i dostał proroctwo - Polska zmartwychwstanie. Scena szósta to Sen Senatora. Nowosilcow śpi i ma koszmary - wszystko obraca się przeciwko niemu, demony walczą o jego duszę. Krótka scena, ale ważna: nawet tyran ma sumienie i jest stawką walki o duszę. Jego sen jest antytezą widzenia ks. Piotra. Scena siódma - Salon Warszawski - to ostry obraz polskiego społeczeństwa. Na balu: przy drzwiach stoją młodzi patrioci (rozmawiają o losie narodu, o więźniach), w centrum bawi się arystokracja - panie, oficerowie, literaci. Arystokraci zachwycają się literaturą francuską, uważają polską za gorszą, rozmawiają o niczym ważnym. Adolf opowiada historię Cichowskiego - więźnia, który był torturowany przez lata, podawano mu opium żeby wyciągnąć zeznania, po wyjściu z więzienia wrócił jako psychiczny wrak bez pamięci, nie rozpoznaje żony i dzieci. Towarzystwo salonowe uznaje tę historię za "zbyt ordynarną", za mało elegancką na salonową rozmowę. To jest punkt kulminacyjny satyry - elita jest moralnie martwa. Piotr Wysocki wygłasza słynną mowę: "Nasz naród jak lawa, / Z wierzchu zimna i twarda, sucha i plugawa, / Lecz wewnętrznego ognia sto lat nie wyziębi; / Plwajmy na tę skorupę i zstąpmy do głębi." To jeden z najsłynniejszych cytatów z całego romantyzmu polskiego - metafora lawy jako obrazu Polski. Zimna skorupa to arystokracja i kolaboranci. Gorące wnętrze to prawdziwi patrioci. Ale z wierzchu widać tylko zimno - i to jest problem. Scena ósma: Bal u Senatora. Nowosilcow i jego świta omawiają sprawę Rollisona - student był bity, jest w złym stanie. Pojawia się Pani Rollison - ślepa wdowa, matka Józia - i błaga o dostęp do syna lub o kapłana dla niego. Senator kłamie, że zaraz się tym zajmie. Po jej wyjściu Doktor (Polak na carskim dworze, karierowicz i pochlebca) doradza Nowosilcowowi: wystarczy otworzyć okno celi Rollisona - sam wyskakuje, problem rozwiązany. Ksiądz Piotr przepowiada Doktorowi, że tej nocy umrze - Doktor się śmieje. Rollison zostaje wyrzucony z trzeciego piętra - ale przeżywa, jest tylko ranny. Pani Rollison wpada na bal, publiczne potępia Senatora i przekracza próg zbiorowej obojętności - pada zemdlona. Grzmot. Tej samej nocy Doktor umiera - kara boska za zdradę narodu i za spisek na życie niewinnego. Ksiądz Piotr spotyka Konrada prowadzonego na przesłuchanie i prorokuje mu tajemniczą podróż na Wschód, gdzie spotka dziwnego człowieka. Scena dziewiąta: Noc Dziadów na cmentarzu. Obrzęd przywoływania duchów - nawiązanie do tytułu całego cyklu i do wcześniejszych części Dziadów. Pojawiają się duchy Doktora i Bajkowa - nie zaznały spokoju po śmierci z powodu swoich grzechów za życia. Kobieta próbuje przywołać ducha kochanka - nie udaje się. O świcie: wozy ze skazańcami jadącymi na Sybir - wśród nich Konrad, z krwią na piersiach. Klamra z widzeniem ks. Piotra. Ustęp to epicka i liryczna część końcowa - często pomijana w opracowaniach, a ważna. Droga przez Rosję: bezludny, dziki, bezhistoryczny krajobraz - kraj bez korzeni, bez kultury, bez pamięci. Petersburg - miasto poddaństwa i służalczości wobec cara, mieszkańcy to "słudzy". Pielgrzym (Konrad) spotyka Oleszkiewicza - mistycznego malarza przepowiedzianego przez ks. Piotra. Kontrast monumentów: pomnik Piotra Wielkiego w Petersburgu (siła militarna, podbój, tyrannia) vs pomnik Marka Aureliusza w Rzymie (mądrość, prawo, cywilizacja). Rosja = barbarzyństwo w europejskim stroju. Teraz bohaterowie, bo to ważne. Konrad to protagonista, były Gustaw z czwartej części - wcześniej cierpiał z powodu niespełnionej miłości. Teraz przebudził się jako patriota. Ma wyjątkową wrażliwość poetycką i głębokie życie wewnętrzne - ale jego wada to pycha, symbolizowana przez kruka. Przechodzi klasyczną drogę bohatera romantycznego: od indywidualizmu przez bunt do oczyszczenia. Jest bajronicznym bohaterem (Byronic hero): wyjątkowy, samotny, tajemniczy, buntowniczy - ale Mickiewicz tę postawę krytykuje, nie idealizuje. Konrad jest wielki i jednocześnie tragedyczny, bo jego wielkość jest jego zgubą dopóki nie pokorzy się przed Bogiem. Jego żądanie "Daj mi rząd dusz!" to słynna formuła prometejskiego buntu - chce ukraść boską moc dla dobra narodu, jak Prometeusz ukradł ogień Zeusowi. Ksiądz Piotr to doskonałe przeciwieństwo Konrada. Tam pycha - tu pokora. Tam żądanie - tu prośba. Tam bunt - tu zaufanie. Bernardyński mnich, który nie jest wielkim teologiem ani słynnym kaznodzieją, ale ma wiarę czystą jak dziecko. I właśnie dlatego dostaje profetyczne widzenie, które Konradowi nie dane. Reprezentuje postawę, którą Mickiewicz uznaje za właściwą: modlitwa, ofiara, służba Bogu i ludziom. Staje też odważnie przed Nowosilcowem - nie ugina się przed tyranią. Senator Nowosilcow to postać historyczna - Nikołaj Nowosilcow, prawdziwy komisarz carski, który rzeczywiście niszczył filomatów w Wilnie. W dramacie: okrutny, bezlitosny, obłudny - jednocześnie kulturalny na powierzchni. Symbol systemu carskiej tyranii. Ma koszmary senne - nawet w nim tleje sumienie, choć jest zagłuszone przez lata służby złu. Otoczony polskimi kolaborantami, co jest dodatkowym oskarżeniem wobec tych Polaków, którzy dla kariery sprzedali ojczyznę. Doktor - bezimienny Polak na służbie u Senatora. Karierowicz, pochlebca, donosiciel. Doradza jak zabić Rollisona tak, żeby wyglądało na samobójstwo. Umiera tej samej nocy - kara boska. To jeden z najcięższych moralnych wyroków w dramacie: zdrajca własnego narodu nie uniknie kary. Jan Sobolewski - autentyczna postać historyczna. Jego relacja o dzieciach na Sybir to jeden z najbardziej przejmujących momentów - literatura jako archiwum bólu, jako świadectwo historyczne. Rollison i Pani Rollison - on to niewinny student zamęczony przez aparat represji, ona to matka-męczennica, ślepa wdowa. Jej wejście na bal i publiczne przekleństwo Senatora to jeden z najbardziej dramatycznych momentów dramatu. Teraz motywy i mesjanizm - to jest serce ideologiczne dramatu i to musisz dobrze zrozumieć. Mesjanizm to przekonanie, że Polska jest Chrystusem Narodów. Tak jak Chrystus cierpiał, umarł i zmartwychwstał, żeby odkupić ludzkość - tak Polska cierpi, zostanie "zabita" (rozbita przez zaborców) i zmartwychwstanie, żeby wyzwolić Europę od tyranii. To nie jest pesymizm - to jest nadzieja opakowana w teologię. Cierpienie nie jest bezsensowne: jest zbawcze, ma cel, jest częścią boskiego planu. Widzenie ks. Piotra jest wizualnym przedstawieniem tego przekonania - Polska na krzyżu z ramionami obejmującymi całą Europę. Mickiewicz oparł mesjanizm na Biblii (Pasja Chrystusa, Apokalipsa) i na polskim doświadczeniu historycznym. Ta idea była niezwykle ważna dla emigrantów po 1831 roku - dawała sens klęsce powstania. "Nie przegraliśmy - jesteśmy Chrystusem, który musi cierpieć przed zmartwychwstaniem." Prometejzm to druga wielka idea, i tu wchodzi Konrad. Prometeusz ukradł ogień bogom Olimpu i dał go ludziom - za co został skazany na wieczne cierpienie. Konrad robi coś podobnego: buntuje się przeciw Bogu w imię dobra narodu, żąda boskiej władzy. Różnica między mesjanizmem a prometyzmem jest kluczowa: mesjanizm (ks. Piotr) = pokora wobec Boga, przyjęcie boskiego planu, nadzieja. Prometejzm (Konrad) = bunt, żądanie, aktywny sprzeciw. Mickiewicz pokazuje, że prometyjski bunt - nawet z dobrego serca - prowadzi do opętania. Dobra wola nie wystarczy, pycha wszystko psuje. Martyrologia to doktryna o zbawczym sensie cierpienia. Poszczególne historyjki w dramacie - Sobolewski, Cichowski, Rollison - to nie są przypadkowe okrucieństwa, ale elementy martyrologii narodowej. Każdy więzień cierpi jak święty męczennik, a jego cierpienie ma wymiar odkupieńczy. Historiozofia dopełnia obrazu: historia nie jest przypadkowa, ma plan boży. Polska cierpi nie "pomimo" że jest dobra, ale właśnie dlatego że ma misję do spełnienia. O formie i gatunku: Dziady cz. III to dramat romantyczny - i to trzeba podkreślić, bo ta forma jest celowa, nie przypadkowa. Dramat romantyczny odrzuca wszystkie reguły klasyczne: nie ma jedności miejsca (akcja skacze z celi do salonu do cmentarza do Petersburga), nie ma jedności czasu (akcja trwa rok, sceny nie są chronologicznie powiązane), nie ma jedności akcji (wiele wątków, wiele postaci). To jest celowe: romantycy uważali, że klasyczne reguły są sztuczne i krępują prawdziwe wyrażenie ducha epoki. Synkretyzm gatunkowy: w jednym dramacie mamy lirykę (Wielka Improwizacja to właściwie wiersz), epikę (Ustęp to poemat narracyjny), dramat (dialogi, sceny dramatyczne). Forma misterium (mystery play): jak w średniowiecznych misteriach, niebo, ziemia i piekło są widoczne - aniołowie i demony biorą udział w akcji obok ludzi. To nie jest realizm - to jest kosmiczna rzeczywistość, w której świat widzialny i niewidzialny przenikają się stale. Sceny realistyczne (Salon Warszawski - autentyczni ludzie, historyczne zdarzenia, językowo konkretne) i sceny wizyjne (Wielka Improwizacja, Widzenie ks. Piotra - symboliczne, profetyczne, poetyckie) współistnieją obok siebie i wzajemnie się komentują. Porównania z innymi dziełami są na maturze bardzo ważne. Kordian Słowackiego z 1833 roku to częściowa odpowiedź na Dziady III - Słowacki nie zgadzał się z mesjanizmem Mickiewicza i wyraził to przez Kordiana, który też jest romantycznym bohaterem walczącym o wolność narodu, ale ponosi klęskę i nie jest mesjanistycznym wybawcą. Obaj Konrad i Kordian mają romantyczną pychę, obaj cierpią za naród - ale Konrad jest ocalony przez pokutę i modlitwę, Kordian doznaje psychologicznego rozbicia bez zbawienia. Podobne: romantyczny bohater, mistyczny wymiar dramatu, walka o wolność. Różne: Mickiewicz daje nadzieję (mesjanizm), Słowacki daje tragizm bez rozwiązania. Nie-Boska Komedia Krasińskiego z 1833 roku - kolejny wielki dramat romantyczny z tego samego okresu. Hrabia Henryk też ginie z powodu pychy (wybrał poezję i własną wielkość ponad rodzinę), ale temat jest inny - konflikt klas, rewolucja. Zestawia się oba jako przykłady pychy jako upadku bohatera. Faust Goethego - klasyczne porównanie. Faust też rozmawia z siłami nadprzyrodzonymi (Mefistofeles), też ryzykuje duszę dla wiedzy i władzy. Konrad ryzykuje dusze dla władzy nad narodem. Faust jest ostatecznie zbawiony przez miłość (Gretchen), Konrad - przez pokorę i wstawiennictwo Maryi. Biblia jest źródłem, do którego Mickiewicz sięga najczęściej i najgłębiej: rzeź niewinnych (dzieci na Sybir = Herod), Pasja Chrystusa (Polska na krzyżu), Apokalipsa (Widzenie ks. Piotra), proroctwa Izajasza (profetyzm). Biblia jako repertuar obrazów dla opisu polskiego cierpienia - sacrum przeznaczone dla historii narodu. Wskazówki maturalne na koniec - czego oczekuje egzaminator i jak odpowiadać. Pierwsza zasada: zawsze łącz temat z konkretną sceną lub cytatem. "Mesjanizm" bez odniesienia do Widzenia ks. Piotra i cytatu "krzyż ma długie na całą Europę ramiona" to słaba odpowiedź. Naucz się co najmniej pięciu cytatów na pamięć - szczególnie z Wielkiej Improwizacji ("Nazywam się Milijon", "Daj mi rząd dusz!", "Czuję nieśmiertelność, nieśmiertelność tworzę"), z Widzenia ks. Piotra ("A imię jego będzie czterdzieści i cztery", "krzyż ma długie na całą Europę ramiona") i metafory lawy Wysockiego. Kontekst historyczny jest zawsze plusem: filomaci, Nowosilcow, powstanie listopadowe, Wielka Emigracja. Pokazujesz, że rozumiesz, że dramat nie jest abstrakcją, ale ma konkretne zakorzenienie w historii. Zestawienia: pytanie porównawcze wymaga wskazania podobieństw I różnic - nie wystarczy powiedzieć "oba to dramaty romantyczne". Trzeba pokazać, w czym się różnią (np. Dziady - mesjanizm i nadzieja, Kordian - tragizm bez wyjścia). Wielka Improwizacja to osobny temat - musisz wiedzieć: co Konrad mówi (ogłasza się największym poetą, żąda rządu dusz, oskarża Boga o brak miłości), dlaczego to prometejzm (bunt jak Prometeusz), dlaczego ponosi klęskę (pycha, Szatan wchodzi przez bunt) i co to znaczy ideologicznie (Mickiewicz krytykuje bajroński indywidualizm). Konrad vs ks. Piotr to zestawienie-klucz: pycha vs pokora, bunt vs ufność, klęska vs objawienie. Mesjanizm vs prometejzm: mesjanizm = Polska jako zbiorowy Chrystus (ks. Piotr), prometejzm = jednostka buntująca się dla narodu (Konrad). Oba motywowane miłością do narodu, ale różne drogi i różne skutki. Dramat romantyczny jako forma: pamiętaj że Mickiewicz celowo odrzucił klasyczne reguły - to nie jest błąd kompozycyjny, to jest ideologiczny wybór. Forma otwarta, synkretyczna, misteryjna - bo świat nie jest zamknięty w logicznych regułach, jest otwarty na Boga, Szatana i historię.