ok. 1606 · tragedia szekspirowska · epoka jakobejska
TragediaAmbicja & WładzaWina & SumienieLos vs Wolna WolaTyraniaKrólobójstwo
01
Przegląd
Teza centralna: Makbet to tragedia człowieka, który z bohatera i lojalnego rycerza staje się tyranem - zniszczonym przez własną ambicję, manipulację żony i dwuznaczne przepowiednie czarownic. Szekspir pokazuje, jak niepohamowana żądza władzy nieuchronnie niszczy wszystko: przyjaźnie, miłość, sumienie i wreszcie życie.
~1606Rok napisania
5 aktówBudowa dramatu
XI w.Czas akcji
SzkocjaMiejsce akcji
HolinshedŹródło historyczne
Jakub IPatron Szekspira
🎭
Gatunek
Tragedia szekspirowska - bohater z wysokiego rodu (Makbet - tan, potem król) staje przed próbą, która prowadzi do jego zguby. Brak zasady trzech jedności. Namiętności rządzą losem, nie fatum.
📜
Historyczny Makbet
Makbet naprawdę rządził Szkocją (1040-1057). Szekspir zaczerpnął fabułę z kronik Holinsheda, ale znacznie ją przetworzył. Historyczny Makbet był prawdopodobnie dość sprawnym władcą.
👑
Kontekst polityczny
Dramat powstał za Jakuba I, który był Szkotem i wierzył w czarownice. Genealogia Jakuba prowadziła do Banka - stąd przepowiednia o jego potomkach. Makbet to hołd dla nowego króla Anglii.
⚖️
Teza moralna
Wiedźmy nie zmuszają - szepcą. Lady Makbet manipuluje - ale nie decyduje. Makbet sam przekracza granicę. Dlatego jest moralnie odpowiedzialny. Wolna wola ponad determinizmem.
02
Kontekst
🏰 Kontekst historyczny
Napisany ok. 1606-1607, epoka jakobejska
Jakub I Stuart - nowy król Anglii (od 1603), Szkot, wierzył w czarownice, napisał "Daemonologie" (1597)
Zamach prochowy (1605) - rządy przez strach, temat zdrady szczególnie aktualny
Historyczny Makbet = Macheth mac Findlaech, król Szkocji 1040-1057
Szekspir wystawiał w Globe Theatre, Londyn
📚 Źródła literackie
Holinshed's Chronicles (1587, II wyd.) - główne źródło fabuły i postaci
Antyczne tragedie greckie - schemat upadku bohatera
Moralitety średniowieczne - walka dobra i zła o duszę człowieka
"Wielkie tragedie" Szekspira: Hamlet (ok. 1600), Otello (1603), Król Lear (1606), Makbet (1606)
🎭 Teatr elżbietański / jakobejski
Brak zasady trzech jedności (miejsce, czas, akcja)
Scena otwarta, brak dekoracji - siła słowa
Wszystkie role grali mężczyźni
Mieszanie tragizmu i komizmu (nie ma tu komedii - wyjątek)
Akcja przenosi się swobodnie między Szkocją a Anglią
✍️ William Szekspir (1564-1616)
Urodzony w Stratford-upon-Avon, Anglia
Aktor, dramaturg, udziałowiec Globe Theatre
37 sztuk teatralnych, 154 sonety
Makbet należy do późnych, dojrzałych tragedii
Uznawany za największego dramatopisarza w historii
03
Linia fabularna
AKT I · Przebudzenie ambicji
Przepowiednia wiedźm
Trzy czarownice przepowiadają Makbetowi: tan Glamis → tan Kawdoru → przyszły król. Bankowi: nie będzie królem, lecz jego potomkowie tak. Dunkan ogłasza Malkolma następcą - cios dla Makbeta. Lady Makbet czyta list i planuje morderstwo Dunkana, który przybywa do ich zamku.
PrzepowiedniaList do Lady MakbetDunkan w InvernessPlan morderstwa
AKT II · Zbrodnia
Królobójstwo
Makbet widzi halucynację lecącego sztyletu. Zabija śpiącego Dunkana, wraca w szoku z sztyletami. Lady Makbet zwraca je i smaruje krwią straże. Makduf odkrywa ciało. Makbet zabija straże "w gniewie". Synowie Dunkana uciekają. Makbet zostaje koronowany.
Makbet, obawiając się przepowiedni o potomkach Banka, zleca jego morderstwo. Banko ginie, lecz syn Fleance ucieka. Na uczcie królewskiej Makbet widzi ducha Banka - zachowuje się histerycznie. Makduf ucieka do Anglii szukać pomocy militarnej.
Zlecenie zabójstwa BankaBanko ginieFleance uciekaDuch na uczcieMakduf do Anglii
AKT IV · Eskalacja
Zjawy, rzeź rodziny Makdufa
Makbet ponownie u czarownic - trzy zjawy: (1) głowa w hełmie: "strzeż się Makdufa", (2) zakrwawione dziecię: "nikt z urodzonych z kobiety cię nie zwycięży", (3) dziecię z koroną: "bezpieczny aż las Birnamski ruszy". Makbet rozkazuje rzeź zamku Makdufa - giną żona i dzieci. W Anglii Makduf przysięga zemstę.
3 zjawy czarownicRzeź rodziny MakdufaMalkolm + Makduf sprzymierzeni
AKT V · Upadek tyrana
Lunatykowanie, śmierć Makbeta
Lady Makbet lunatykuje - "Precz, przeklęta plamo!" - popełnia samobójstwo. Armia Malkolma maszeruje z gałęziami birnamskiego lasu (przepowiednia spełniona). Makbet wygłasza nihilistyczny monolog "jutro, jutro". Makduf ujawnia, że jest urodzony przez cesarskie cięcie - zabija Makbeta. Malkolm zostaje królem.
Lunatykowanie Lady MakbetLas Birnamski ruszaMonolog "jutro, jutro"Śmierć MakbetaKoronacja Malkolma
04
Bohaterowie
Makbet
Protagonista · Antagonista · Tyran
Ewolucja: bohater wojenny → ambitny pretendent → tyran → nihilista. Na początku lojalny, waleczny, ceniony przez króla. Słabość: podatność na manipulację i wybujała ambicja. Przez cały dramat towarzyszy mu konflikt wewnętrzny - sumienie vs żądza władzy. Kończy w moralnej próżni, wygłaszając nihilistyczne monologi o bezsensie życia.
Femme Fatale · Manipulatorka · Ofiara własnej zbrodni
Początkowo silniejsza z dwójki - to ona planuje, naciska, manipuluje. Wzywa duchy, by odebrały jej kobiecą "mleczność". Ironia losu: ta, która wydawała się niezniszczalna, pęka pierwsza. Lunatykowanie w akcie V to zewnętrzny wyraz wewnętrznego piekła. Samobójstwo - niewidoczne śmierci na scenie. Archetyp "fatal woman" w literaturze.
Słyszy te same przepowiednie co Makbet, lecz nie ulega pokusie. Symbolizuje lojalność, honor i prawą ambicję. Jego duch na uczcie = sumienie Makbeta. Przepowiednia o jego potomkach jest aluzją do Jakuba I - rzekomy potomek Banka. Kontrastuje z Makbetem: ta sama sytuacja, inne wybory moralne.
lojalnośćhonorsceptycyzmkontrast z Makbetemduch = sumienie
Dunkan
Prawy Król · Ofiara · Symbol Ładu
Dobry, sprawiedliwy, hojny król. Jego morderstwo tym bardziej odrażające - Makbet zabija gościa we własnym domu, krewnego i seniora. Potrójne pogwałcenie: prawa boskiego, prawa gościnności i prawa lennego. Symbolizuje prawy porządek polityczny i kosmiczny.
dobry królufnysymbol porządkuofiara niewinności
Makduf
Mściciel · Głos sprawiedliwości
Uczciwość i lojalność - nie może złożyć hołdu tyranowi. Ucieka do Anglii, przez co jego rodzina ginie - tragedia winy przez zaniechanie. Urodzony przez cesarskie cięcie ("wyjęty z łona matki") - wypełnienie przepowiedni. Zabija Makbeta w walce, przywracając sprawiedliwość.
lojalność wobec prawazemstawypełnienie przepowiednicesarkcie cięcie
Trzy Czarownice + Hekate
Los · Pokusy · Siły ciemności
Mówią prawdę, ale w sposób dwuznaczny - Makbet sam wybiera interpretację. Rymowane trocheje (vs szlachta - jambiczny pentametr) podkreślają ich odmienność. Kluczowa kwestia: nie zmuszają, tylko kuszą. Hekate - bogini czarownic, pojawia się by zganić wiedźmy i przepowiedzieć zgubę Makbeta przez nadmierne zaufanie do wróżb.
dwuznaczne przepowiednierymowane trochejekusą nie zmuszająHekate - bogini czarownicchaos moralny
05
Problematyka i Tematy
🗡️
Ambicja jako motor zbrodni
Makbet nie był z natury zbrodniarzem. Ambicja - podsycana przez wiedźmy i Lady Makbet - stopniowo niszczy jego moralny kompas. Szekspir pokazuje granicę między prawą ambicją (Banko) a destrukcyjną żądzą władzy (Makbet). Hamartia bohatera = niepohamowana ambicja.
👑
Władza i jej demoralizujący wpływ
Droga do władzy przez zbrodnię → nowe zbrodnie by utrzymać władzę → spirala przemocy. Władza okazuje się więzieniem, nie nagrodą. Makbet jest nieszczęśliwszy jako król niż był jako tan. Każda zbrodnia rodzi następną.
🩸
Wina i sumienie
Nieusuwalna wina - krew, której nie można zmyć. Psychologiczny realizm: halucynacje (sztylet, duch Banka), bezsenność, lunatykowanie Lady Makbet. Kara wewnętrzna (wyrzuty sumienia) poprzedza i jest silniejsza niż kara zewnętrzna. "Precz, przeklęta plamo!"
⚖️
Los vs wolna wola
Wiedźmy mówią co MOŻE się stać, nie co MUSI. Banko słyszy te same przepowiednie i nie działa zbrodniczo. Makbet sam dokonuje wyborów - jest moralnie odpowiedzialny. Centralne pytanie: czy był skazany, czy skazał siebie sam?
🎭
Pozory vs rzeczywistość
Zamek wygląda pięknie - jest pułapką. Lady Makbet jest wzorową gospodynią - planuje morderstwo. Makbet wygląda na lojalnego - knuje zdradę. Czarownice mówią prawdę - ale złudząco. "Wyglądaj jak kwiat niewinny, lecz pod kwiatem wąż się ukrywa."
🌩️
Porządek naturalny i jego naruszenie
Królobójstwo = naruszenie boskiego ładu. Natura reaguje: burze, ciemność w południe, konie zjadają się nawzajem. Chaos polityczny = chaos kosmiczny. Przywrócenie prawowitego króla (Malkolm) = przywrócenie porządku naturalnego i boskiego.
06
Symbole i Motywy
🩸
Krew
Symbol niezmywalnej winy. Krew jest dosłowna i metaforyczna. Lady Makbet: "Precz, przeklęta plamo!" - wyobraźnia wini mocniej niż rzeczywistość. "Czy wszystkie wody Neptuna zmyją tę krew z mojej dłoni?"
🌑
Ciemność / Noc
Osłania zbrodnie, symbolizuje stan ducha bohaterów. Makbet i Lady Makbet wzywają ciemność by ukryła ich zamiary. Chaos moralny = ciemność fizyczna.
😴
Sen i Bezsenność
"Makbet zamordował sen!" Sen = niewinność i spokój sumienia. Tyrania wyrzutów sumienia odbiera Makbetowi i Lady Makbet możliwość odpoczynku. Lunatykowanie jako "fałszywy sen" pełen koszmarów.
🗡️
Sztylet (Halucynacja)
Unoszący się sztylet wskazujący drogę do Dunkana - symbol rozchwianego umysłu Makbeta, granicy, którą zaraz przekroczy. Materialny obraz decyzji o królobójstwie.
♛
Korona
Cel i przekleństwo jednocześnie. Symbol władzy, która niszczy tego, kto ją zdobywa nielegalnie. Makbet w koronie jest nieszczęśliwszy niż bez niej.
🧙♀️
Czarownice
Siły chaosu i pokusy. Nie zmuszają - kuszą. Przepowiednie są samo-spełniające: Makbet je wybiera. Rymowane trocheje odróżniają je od szlachetnych postaci. Symbol niejednoznaczności losu.
🌲
Las Birnamski
Przepowiednia "aż las ruszy na Dunsinan" spełnia się dosłownie: żołnierze niosą gałęzie jako kamuflaż. Symbol nieuchronności - los wypełnia się wbrew logice.
👻
Duch Banka
Widziany tylko przez Makbeta na uczcie - symbol wyrzutów sumienia za zdradę przyjaźni. Zbrodnia wraca do sprawcy. Widzowie/inne postaci nie widzą ducha - ironia dramatyczna.
07
Kluczowe Cytaty
CZAROWNICE · AKT I, SC. 1
„Piękne jest szkaradnym, szkaradne pięknym."
Zamknięcie pierwszej sceny — ostatni dwuwiersz wiedźm. Kluczowy motyw: pozory vs rzeczywistość, odwrócenie porządku moralnego. Cały dramat rozgrywa się pod znakiem tej paradoksalnej formuły.
CZAROWNICE DO MAKBETA · AKT I, SC. 3
„Cześć ci, Makbecie! Cześć ci, tanie Glamis! / Cześć ci, tanie Kawdoru! Przyszły królu, cześć ci!"
Przepowiednia, która uruchamia tragedię. Makbet słyszy to, czego chce - i od razu zaczyna planować jak się spełni. Banko ostrzega, że piekielne moce często mówią prawdę, by wciągnąć w zgubę.
Lady Makbet ocenia słabość męża po lekturze jego listu. Postanawia pchnąć go do zbrodni. "Mleko ludzkiej dobroci" = ironia: cnota jako słabość. Ona wzywa duchy by ją wyzbyli kobiecej wrażliwości.
LADY MAKBET · AKT I, SC. 5
„Wyglądaj jako kwiat niewinny, / ale niechaj pod kwiatem tym wąż się ukrywa."
Instrukcja dla Makbeta: naucz się udawać. Kwiat niewinności skrywa węża zbrodni. Paradoks piękna skrywającego zło - centralna metafora całego dramatu.
MAKBET · AKT II, SC. 2
„Makbet zamordował sen! Czysty, niewinny sen, / Sen który splata powikłane nitki troski... / Nie zazna już Makbet snu!"
Tuż po morderstwie Dunkana Makbet słyszy ten głos. Sen symbolizuje utracony spokój i niewinność. Bezsenność będzie odtąd karą - zarówno dla niego, jak i dla Lady Makbet (lunatykowanie).
BANKO · AKT I, SC. 3
„Częstokroć, by nas wciągnąć w sidła zguby, / Szatańskie moce mówią nam prawdę."
Banko ostrzega Makbeta przed czarownicami. Sam słyszy te same przepowiednie i nie ulega. To kluczowy argument w dyskusji o wolnej woli: Banko ma ten sam "los", a wybiera inaczej.
LADY MAKBET · AKT V, SC. 1
„Precz, przeklęta plamo! precz, mówię! (...) Czy te ręce nigdy nie będą czyste?"
Lunatykująca Lady Makbet próbuje zmyć wyobraźny krew z rąk. Ironiczne odwrócenie: wcześniej spokojnie zmywała prawdziwą krew, teraz wyimaginowanej nie może zmyć. Wina zatruta umysł.
MAKBET · AKT V, SC. 5
„Ciągle to jutro, jutro i znów jutro / Wije się w ciasnym kółku od dnia do dnia / Aż do ostatniej głoski czasokresu..."
Po śmierci Lady Makbet, tuż przed ostatnim starciem. Głęboki nihilizm: czas jako pętla bez sensu. Jeden z najsłynniejszych monologów Szekspira. Kontrast z początkiem - wtedy Makbet pałał ambicją, teraz widzi pustkę.
MAKBET · AKT V, SC. 5
„Życie jest cieniem ruchomym jedynie, / Nędznym aktorem, który przez godzinę / Pyszni i miota się po scenie, / aby umilknąć później na zawsze..."
Kontynuacja monologu "jutro, jutro". Metafora teatralna - życie jako rola aktora bez znaczenia. "Opowieść idioty, pełna wrzasku i wściekłości, nic nie znacząca." Ostateczne bankructwo duchowe Makbeta.
DUNKAN · AKT I, SC. 4
„Nie ma sposobu, by z twarzy człowieka / Odczytać stan jego duszy."
Dunkan mówi to o zdrajcy (poprzednim tanie Kawdoru). Dramatyczna ironia: za chwilę powie to o Makbecie, który jest kolejnym zdrajcą. Temat pozorów - Dunkan nie umie rozpoznać zagrożenia.
08
Technika literacka
Wiersz biały
Blank Verse · Jambiczny Pentametr
Szlachetne postacie mówią nieregularnym wierszem białym (10 sylab, rytm da-DUM × 5). Czarownice rymują w trochejach (DUM-da) - podkreśla ich inność. Gdy Makbet traci rozum, jego rytm się załamuje - psychologizm przez formę.
da-DUM da-DUM da-DUM da-DUM da-DUM "Is this a dagger which I see before me" (5 × da-DUM)
Solilokwium
Monolog Wewnętrzny
Kluczowy chwyt dramatyczny - ujawnia prawdziwe myśli i konflikty wewnętrzne postaci. Makbet ma kilka kluczowych solilokwiów: przed morderstwem (wahanie), sztylet (halucynacja), "jutro, jutro" (nihilizm). Lady Makbet - monolog wzywający duchy.
Akt I, sc. 7: "Gdyby to, gdy zrobione, mogło być zrobionem / Gdy skończone..." - wahanie przed zbrodnią
Ironia dramatyczna
Dramatic Irony
Widz wie więcej niż postacie na scenie. Dunkan wchodzi do zamku mówiąc jak piękne miejsce - my wiemy, że idzie na śmierć. Makbet gratuluje sobie bezpieczeństwa gdy las już rusza. Przepowiednie spełniają się wbrew jego rozumieniu.
Dunkan: "Nie ma sposobu, by z twarzy odczytać duszę" - zaraz po tym ufa Makbetowi
Obrazowanie (Imagery)
Symboliczne Obrazy
Spójny system obrazów: krew (wina), ciemność (zło), sen (niewinność), ptaki drapieżne (tyrania) vs ptaki opiekuńcze (natura). Natura reaguje na zbrodnie: burze, zaćmienie, konie jedzą się nawzajem. Zewnętrzny chaos = wewnętrzny chaos.
Akt II, sc. 4: "W czasie dziennym noc zaległa ziemię / Konie Dunkana rwiąc się ze stajni / Jadły jedne drugie"
Przepowiednia samospełniająca
Self-Fulfilling Prophecy
Wiedźmy przepowiadają, Makbet działa, przepowiednia się spełnia - bo Makbet w nią wierzy i działa zgodnie z nią. Paradoks: gdyby zignorował przepowiednie (jak Banko), nie stałby się królem, ale też nie zginął. Wiara w przepowiednię ją realizuje.
Kontrast i paralelizm
Contrast & Parallel Structure
Makbet vs Banko: te same przepowiednie, różne reakcje moralne. Makbet początku vs końca dramatu: bohater → tyran → nihilista. Lady Makbet: silna → słaba. Dunkan (prawy król) vs Makbet (tyran). Malkolm (koniec) = Dunkan (początek) = przywrócenie ładu.
09
Kluczowe Pojęcia
tragedia
Gatunek dramatyczny kończący się katastrofą bohatera - śmiercią lub moralnym upadkiem.
hamartia
Tragiczny błąd lub wada bohatera prowadząca do jego upadku. U Makbeta = niepohamowana ambicja.
hybris / hubris
Pycha, przekroczenie granic wyznaczonych przez bogów/moralność. Makbet przekracza granicę królobójstwa.
katharsis
Oczyszczenie emocji widza przez utożsamienie z losem bohatera. Cel tragedii wg Arystotelesa.
solilokwium
Monolog wewnętrzny - postać mówi sama do siebie, ujawniając myśli. Podstawowy chwyt szekspirowski.
blank verse
Wiersz biały - nieregularny jambiczny pentametr bez rymu. Mowa szlachetnych postaci u Szekspira.
jambiczny pentametr
10 sylab na linię, rytm da-DUM powtórzony 5 razy. Podstawowy metr dramatów Szekspira.
ironia dramatyczna
Widz wie więcej niż postać na scenie. Dunkan wchodzi do zamku - nie wie, że idzie na śmierć.
leitmotif
Powtarzający się motyw budujący znaczenie. W Makbecie: krew, ciemność, sen, natura w nieładzie.
regicide
Królobójstwo - zabójstwo króla. W epoce Szekspira = zbrodnia przeciw Bogu, naturze i porządkowi społecznemu.
teatr elżbietański
Forma teatru z czasów Elżbiety I i Jakuba I - scena otwarta, bez zasady 3 jedności, role kobiece grane przez mężczyzn.
tragic hero
Bohater tragiczny - szlachetnego pochodzenia, z wadą (hamartia), której upadek budzi litość i grozę (katharsis).
fatal woman
Archetyp kobiety-niszczycielki przez manipulację i erotyzm. Lady Makbet jako wzorzec tego archetypu.
tyrania
Rządy przez strach, przemoc i arbitralność. Makbet po zamordowaniu Dunkana staje się klasycznym tyranem.
przepowiednia samospełniająca
Prophecy that causes its own fulfillment - wiara w przepowiednię powoduje działania, które ją realizują.
10
Porównania z innymi dziełami
Hamlet
William Szekspir · ok. 1600
Podobne:Zbrodnia w państwie, niszczenie siebie własną naturą, temat zemsty, duchy, psychologizm
Różnica:Hamlet niezdecydowany, paraliż woli → Makbet zdecydowany lecz z wyrzutami sumienia
Ryszard III
William Szekspir · ok. 1592
Podobne:Droga do tronu przez zbrodnie, polityczna intryga, tyrania, manipulacja
Różnica:Ryszard III nie ma wyrzutów sumienia (świadomie zły) vs Makbet cierpi i się rozsypuje psychicznie
Król Edyp
Sofokles · ok. 429 p.n.e.
Podobne:Wina protagonisty, nieuchronność losu, przepowiednie spełniające się paradoksalnie, tragedia
Różnica:Edyp nieświadomy swoich zbrodni → Makbet planuje je świadomie. Fatum vs wolna wola.
Zbrodnia i Kara
Fiodor Dostojewski · 1866
Podobne:Psychologia mordercy, wyrzuty sumienia, niemożność ucieczki od winy, halucynacje
Różnica:Raskolnikow w końcu się nawraca i przyjmuje karę → Makbet pogrąża się w nihilizmie i ginie bez nawrócenia
11
Pytania maturalne Q&A
Pytania jawne na maturę ustną 2026-2028. Kliknij pytanie, by rozwinąć model odpowiedzi.
01Omów zagadnienie moralnej odpowiedzialności za czyny na podstawie Makbeta. Uwzględnij wybrany kontekst.▼
Teza: Makbet ponosi pełną odpowiedzialność moralną za swoje czyny - wiedźmy i Lady Makbet stwarzają okazję i pokusę, ale nie zmuszają go do zbrodni. Decyzja była jego własna.
Argumenty:
Banko słyszy te same przepowiednie i nie działa zbrodniczo - dowód, że można oprzeć się pokusie
Makbet sam mówi w monologu (Akt I, sc. 7): "Mam tylko ambicję... co przewraca się na tym, w co skacze" - przyznaje, że jedynym motywem jest ambicja
Lady Makbet manipuluje, ale Makbet mógł odmówić - i wahał się
Kolejne zbrodnie (Banko, rodzina Makdufa) planuje SAM - bez nakłaniania
Kontekst: Zbrodnia i kara Dostojewskiego - Raskolnikow też sam zabija "z idei", też zmaga się z wyrzutami sumienia, też nie może uciec od odpowiedzialności.
02Czy człowiek decyduje o własnym losie? Omów na podstawie Makbeta z uwzględnieniem kontekstu.▼
Teza: Szekspir pokazuje, że człowiek ma wolną wolę - przepowiednie są możliwościami, nie nakazami. Makbet sam wybiera drogę zbrodni.
Argumenty:
Wiedźmy przepowiadają - ale nie nakazują. Możliwe interpretacje: "staniesz się królem" ≠ "musisz zabić"
Banko - ta sama sytuacja, inne wybory = wolna wola istnieje
Przepowiednia samospełniająca: gdyby Makbet nie działał, mogła się nie spełnić lub spełnić inaczej
Makbet w końcu sam traci wiarę w los i walczy do końca świadomy nieuchronności śmierci
Kontekst: Edyp - kontrast: los nieuchronny, człowiek nie ma wpływu. Różnica: Makbet SAM planuje zbrodnie, Edyp popełnia je nieświadomie.
03Jaki wpływ na człowieka ma sprawowanie władzy? Omów na podstawie Makbeta.▼
Teza: Władza zdobyta przez zbrodnię staje się przekleństwem - wymaga kolejnych zbrodni by ją utrzymać, izoluje, demoralizuje i niszczy.
Argumenty:
Spirala zbrodni: Dunkan → Banko → rodzina Makdufa. Każda zbrodnia rodzi potrzebę następnej
Izolacja: Makbet traci przyjaciela (Banko), żonę (dystans rośnie), poddanych (bunt)
Paranoja: strach przed przepowiedniami popycha do kolejnych morderstw
Nihilizm: na końcu Makbet widzi bezsens - władza okazała się pusta ("jutro, jutro")
Kontrast: Dunkan, dobry król, był kochany; Makbet, tyran, jest nienawidzony
Kontekst: Ryszard III - władza przez zbrodnie = zdrada wszystkich wartości; inny bohater, ta sama konkluzja.
04Literacki wizerunek tyrana - omów na podstawie Makbeta.▼
Teza: Makbet to klasyczny portret tyranii w literaturze - władzy zdobytej przemocą, utrzymywanej strachem, kończącej się buntem i obaleniem.
Cechy tyranii Makbeta:
Nielegitymność - tronu nie odziedziczył, ukradł go przez morderstwo
Rządy przez strach i likwidację potencjalnych wrogów (Banko, rodzina Makdufa)
Paranoja wobec przepowiedni → morderstwa prewencyjne
Izolacja - staje się samotny, nawet żona się od niego oddala
Utrata wsparcia ludu - Szkoci wołają o zbawiciela (Malkolm)
Nieuchronny upadek - natura i Bóg przywracają porządek
05Wina jako motyw literacki - omów na podstawie Makbeta z kontekstem.▼
Teza: W Makbecie wina jest nieusuwalna - jej psychologiczne konsekwencje (halucynacje, bezsenność, obłęd) okazują się surowsze niż jakakolwiek kara zewnętrzna.
Lady Makbet: lunatykowanie, próba zmycia wyimaginowanej krwi, "Precz, przeklęta plamo!"
Oboje tracą sen - symbol utraconej niewinności
Spirala: każde morderstwo nie przynosi ulgi, tylko nowe lęki
Kontekst: Zbrodnia i Kara - Raskolnikow i wyrzuty sumienia po morderstwie, niemożność ucieczki od winy mimo braku dowodów.
06Rola postaci nadprzyrodzonych i fantastycznych w literaturze - Makbet.▼
Teza: Czarownice w Makbecie pełnią funkcję katalizatora - ujawniają ukryte pragnienia bohatera, ale go nie tworzą. Są narzędziem Szekspira do eksploracji natury pokusy i wolnej woli.
Funkcje nadprzyrodzonych elementów:
Czarownice: katalizator - przepowiednia budzi uśpioną ambicję, nie tworzy jej od zera
Duch Banka: eksternalizacja sumienia - widziany tylko przez Makbeta, nie przez innych
Zjawy (Akt IV): każda przepowiednia jest prawdziwa, ale Makbet ją błędnie interpretuje
Znaki natury: burze, zaćmienia - porządek kosmiczny reaguje na zbrodnie
Kontekst epoki: Jakub I wierzył w czarownice i demonologię ("Daemonologie" 1597). Dramat trafiał w realia kulturowe odbiorców.
07Wizerunek kobiety w literaturze - Lady Makbet jako przykład.▼
Teza: Lady Makbet to złożony portret kobiety - początkowo silniejsza z małżonków, manipulatorka i inicjatorka zbrodni, w końcu jej ofiara. Nie pasuje do jednoznacznych schematów.
Analiza postaci:
Wzywa duchy by odebrały jej "kobiecość" - ironia: wyrzeka się wrodzonej empatii by dopuścić zbrodnię
Silniejsza na początku: planuje, naciska, kontroluje Makbeta
Pęka pierwsza - wbrew pozornej sile, psychika nie wytrzymuje
Archetyp "fatal woman" / "femme fatale" w literaturze
Kontrast: żona Makdufa - kobieta bezbronna, ofiara tyranii; Lady Makbet - współsprawczyni tyranii
08Na czym polega tragizm Makbeta? Co go niszczy?▼
Teza: Tragizm Makbeta polega na tym, że jest on jednocześnie sprawcą i ofiarą własnej zbrodni - niszczy go własna natura, nie zewnętrzne siły.
Elementy tragizmu:
Hamartia (błąd tragiczny): niepohamowana ambicja, podatność na manipulację
Wybór tragiczny: zdaje sobie sprawę z moralnych konsekwencji, a i tak wybiera zbrodnię
Nieuchronność upadku: po pierwszej zbrodni nie ma już powrotu - spirala przemocy
Utrata wszystkiego: traci przyjaciela, miłość żony, sen, spokój, poddanych, w końcu życie
Nihilizm jako koniec: monolog "jutro, jutro" - ostateczne bankructwo duchowe
09Motyw zbrodni i kary w Makbecie - mechanizm psychologiczny.▼
Teza: Szekspir ukazuje zbrodnię i karę jako nierozerwalnie ze sobą związane - kara zaczyna się w momencie popełnienia zbrodni, w postaci wewnętrznych tortur sumienia.
Mechanizm psychologiczny:
Przed zbrodnią: Makbet wie, że to złe ("Jeśli to musi być zrobione..." - wahanie)
W trakcie: halucynacja sztyletu - psychika już zaczyna się rozsypywać
Tuż po: głos "Makbet zamordował sen!" - bezsenność natychmiastowa kara
Dalej: duch Banka, paranoja, kolejne zbrodnie by zagłuszyć lęk (bez skutku)
Lady Makbet: lunatykowanie, samobójstwo
Makbet: nihilizm, obojętność na śmierć ("zginę w hełmie")
10Jak Szekspir pokazuje destrukcyjną siłę ambicji w Makbecie?▼
Teza: Ambicja w Makbecie jest "pozbawiona hamulców" - Makbet sam w monologu przyznaje, że jedynym motywem jest ambicja, i to ona prowadzi do katastrofy.
Etapy destrukcji przez ambicję:
Krok 1: Przepowiednia budzi uśpioną ambicję - możliwość staje się obsesją
Krok 3: Ambicja nie zaspokaja - po zdobyciu tronu chce go zabezpieczyć → morderstwo Banka
Krok 4: Ambicja przekształca się w paranoje i nihilizm - władza okazuje się pustą zdobyczą
Kontrast z Bankiem: ta sama ambicja nie pcha Banka do zbrodni - ambicja jest neutralna, jej użycie moralne lub nie
Dobra, lecimy z Makbetem - jedną z najciemniejszych, najkrwawszych i najbardziej psychologicznie przejmujących tragedii w historii literatury światowej. William Szekspir napisał tę sztukę gdzieś około 1606 roku, w epoce jakobejskiej - czyli za panowania króla Jakuba I Stuarta, który trafił na tron Anglii w 1603 roku po śmierci Elżbiety I. I tu jest już pierwsza ciekawostka, bo Jakub był Szkotem, co tłumaczy dlaczego Szekspir osadził akcję w Szkocji. Jakub był też zafascynowany czarownicami - w 1597 roku sam napisał książkę pod tytułem "Daemonologie", traktat o demonologii i czarownicach, więc obecność trzech wiedźm w dramacie była dosłownym ukłonem w stronę królewskiego patrona. Do tego zamach prochowy z 1605 roku - próba wysadzenia parlamentu przez katolickich spiskowców - sprawił, że tematy zdrady i legitimizacji władzy były wyjątkowo aktualne. Szekspir był mistrzem wyczucia klimatu politycznego i nie zmarnował tej okazji.
Głównym źródłem literackim była dla Szekspira kronika Raphaela Holinsheda - "Chronicles of England, Scotland and Ireland" z 1577 roku - gdzie znalazł postać historycznego Makbeta, który naprawdę rządził Szkocją w XI wieku, od 1040 do 1057 roku. Historyczny Makbet był zresztą całkiem sprawnym władcą - żaden z nim tyran - ale Szekspir wziął z historii tylko szkielet i zbudował na nim psychologiczny dramat o ambicji, winie i upadku moralnym, który jest aktualny w każdej epoce.
Zanim wejdziemy w fabułę - kilka słów o tym, czym jest Makbet jako gatunek. To tragedia szekspirowska, co oznacza coś innego niż tragedia grecka. Szekspir zrywa z zasadą trzech jedności - miejsca, czasu i akcji - akcja toczy się swobodnie między zamkiem Inverness, Forres, Anglią i innymi miejscami, rozciągając się na miesiące lub lata. Bohaterów nie rządzi fatum jak u Sofoklesa - rządzą nimi własne namiętności. To właśnie jest serce szekspirowskiej tragedii: bohater z wysoka upadający z powodu własnej wady charakteru, którą Grecy nazywali hamartią.
Lecimy teraz przez fabułę, akt po akcie, bo to jest rdzeń tego, co musisz wiedzieć.
Akt pierwszy zaczyna się na wrzosowisku podczas burzy - trzy czarownice planują spotkanie z Makbetem. Pierwsze słowa jakie wypowiadają to "Piękne jest szkaradnym, szkaradne pięknym" i to zdanie to właściwie cały klucz do dramatu - odwrócenie porządku moralnego, niemożność odróżnienia dobra od zła, pozory skrywające prawdę. Potem widzimy bitwę i dowiadujemy się, że Makbet, tan Glamis i zaufany rycerz króla Dunkana, walczył bohatersko, jest chwalony i nagradzany. Na wrzosowisku czarownice przepowiadają mu: tan Glamis - już nim jest, tan Kawdoru - zaraz nim będzie, przyszły król Szkocji - to już trzeba zdobyć. Jego towarzysz Banko słyszy, że sam nie będzie królem, lecz jego potomkowie tak. I tu jest kluczowy moment - obaj słyszą to samo, obaj mają te same możliwości, ale reagują zupełnie inaczej. Banko mówi spokojnie, że szatańskie moce często mówią prawdę, by wciągnąć nas w zgubę - i na tym koniec jego zainteresowania przepowiednią. Makbet - w jego oczach coś się zapala.
Dunkan ogłasza syna Malkolma następcą tronu i wysyła ich na zamek Makbeta w Inverness. Lady Makbet tymczasem dostaje list od męża opisujący spotkanie z wiedźmami. I tu pojawia się jeden z najbardziej zapamiętywalnych monologów w historii dramatu - Lady Makbet wzywa duchy by pozbawiły ją kobiecej wrażliwości i napełniły okrucieństwem "od stóp do głów". Ocenia męża: "Zbyt jesteś pełen mleka ludzkiej dobroci, by chwytać najkrótszą drogę." Ona widzi słabość tam, gdzie inni widzieliby cnotę. Kiedy przyjeżdża Dunkan - stary, dobry, hojny król - Lady Makbet wita go z uśmiechem, a w głowie już planuje morderstwo.
Makbet sam waha się. Monolog w siódmej scenie pierwszego aktu to jedno z najgłębszych psychologicznych studiów przed zbrodnią w całej literaturze: gdyby to morderstwo mogło skończyć się na sobie i nie miało konsekwencji, gdyby sprawiedliwość w niebie milczała... ale nie - Dunkan jest jego kuzynem, gościem, królem, a Makbet jest jego gospodarzem i wasalem. Potrójne naruszenie - prawa bożego, prawa gościnności, prawa lennego. I mimo to Lady Makbet go przełamuje, kpiąc z jego "mleczności" i dowodząc, że ma plan nie do odparcia.
Akt drugi to zbrodnia. Makbet idzie nocą do komnaty Dunkana i wcześniej doznaje halucynacji - widzi sztylet unoszący się w powietrzu, zakrwawiony, wskazujący mu drogę. "Czy to sztylet widzę przed sobą, rękojeść zwrócona ku mej dłoni?" - to halucynacja, ale i metafora: psychika Makbeta już zaczyna się rozpadać zanim jeszcze popełnił zbrodnię. Wraca po morderstwie z sztyletami w rękach, w szoku, z rękoma we krwi. Lady Makbet musi wziąć szylety z jego drżących dłoni, wrócić je do komnaty i posmarować krwią śpiące straże - bo Makbet jest sparaliżowany. Słyszy głos - "Makbet zamordował sen! Czysty, niewinny sen, sen który splata powikłane nitki troski... Nie zazna już Makbet snu!" To jeden z najbardziej przejmujących momentów w całej sztuce - bezsenność jako natychmiastowa kara, zanim jeszcze ktokolwiek odkrył zbrodnię. Rano Makduf odkrywa ciało Dunkana. Makbet zabija straże "w gniewie", zanim te zdążą mówić. Synowie Dunkana - Malkolm i Donalbin - uciekają, co rzuca na nich podejrzenia. Makbet zostaje koronowany.
Akt trzeci - tyrania się zaczyna. Makbet, teraz król, zamiast czuć spokój, czuje tylko nowy lęk. Przepowiednia mówiła, że potomkowie Banka będą królami - czyli jego wysiłki, cała zbrodnia, służyłaby ostatecznie nie jemu lecz linii Banka. Nie do zniesienia. Zleca morderstwo Banka i jego syna Fleance'a. Banko ginie w zasadzce, lecz Fleance ucieka - i ta ucieczka jest jak cierń w boku Makbeta do końca. Na uczcie królewskiej Makbet widzi ducha Banka siedzącego na jego miejscu - i zaczyna krzyczeć, miotać się, rozmawiać z kimś, kogo nikt inny nie widzi. Lady Makbet tłumaczy gościom, że mąż ma takie napady od dzieciństwa i prosi o rozejście się. Duch Banka to tylko Makbet widzi - to eksternalizacja jego sumienia, nie prawdziwy duch. I właśnie tutaj zaczyna się też rozpadać związek małżonków - Lady Makbet i Makbet coraz mniej rozmawiają, coraz bardziej się oddalają. Makduf ucieka do Anglii, do Malkolma, żeby zorganizować zbrojny opór.
Akt czwarty - eskalacja. Makbet sam wraca do czarownic i pyta o przyszłość. Dostaje trzy zjawy: po pierwsze zakuta w zbroję głowa mówi "strzeż się Makdufa" - OK, to rozumie. Po drugie zakrwawione dziecię mówi "bądź mężny: nikt z tych, których kobiety rodzą, potężnego nie zmoże Makbeta" - Makbet myśli, że jest bezpieczny, bo wszyscy rodzą się z kobiet. Po trzecie dziecię z koroną i gałęzią mówi "nigdy zwyciężon nie będziesz, aż wielki las Birnamski ruszy na zamek Dunsinan" - lasy nie chodzą, więc Makbet jest bezpieczny. Tak myśli. Błędna interpretacja przepowiedni - to jego zguba. Makbet dowiaduje się, że Makduf uciekł do Anglii. Decyduje się na działanie zupełnie szalone, poza jakąkolwiek logiką strategiczną: atakuje zamek Makdufa i morduje jego żonę i małego syna. To zbrodnia bez żadnego politycznego sensu, czyste okrucieństwo tyrana. W Anglii Makduf i Malkolm sprzymierzają się, a Makduf dowiaduje się o śmierci rodziny. "On nie ma dzieci" - mówi o Makbecie - bo gdyby miał, nie mógłby tego zrobić. Przysięga zemstę.
Akt piąty - upadek. Lady Makbet lunatykuje. Lekarz i dama dworu obserwują jak w nocy chodzi po zamku, próbuje zmyć coś z rąk i mówi do siebie: "Precz, przeklęta plamo! precz, mówię! (...) Czy te ręce nigdy nie będą czyste?" Wcześniej mówiła do Makbeta "trochę wody zmyje ten czyn" - teraz wyimaginowanej krwi zmyć nie może. Ironia jest kompletna: ta, która była silniejsza, psychicznie runęła pierwsza. Ostatecznie popełnia samobójstwo - nie pokazane na scenie, tylko ogłoszone przez posłańca. Armia Malkolma zbliża się. Żołnierze, według rozkazu Malkolma, ścinają gałęzie z Birnamskiego lasu i niosą je przed sobą jako kamuflaż. Las dosłownie "rusza na Dunsinan". Przepowiednia spełnia się. Makbet dowiaduje się o śmierci żony i wygłasza monolog, który jest jednym z najpiękniejszych i najsmutniejszych w historii literatury: "Ciągle to jutro, jutro i znów jutro / Wije się w ciasnym kółku od dnia do dnia / Aż do ostatniej głoski czasokresu. / A wszystkie nasze wczoraj swiatlom głupców / Wskazywały drogę do zgonu. / Gaśnij, krótka świecu! Życie jest cieniem ruchomym jedynie, / Nędznym aktorem, który przez godzinę pyszni i miota się po scenie / Aby umilknąć później na zawsze. / To opowieść idioty, pełna wrzasku i wściekłości, nic nie znacząca." Nihilizm absolutny. Makbet zniszczył wszystko co miał i widzi bezsens tego co zostało. Na polu bitwy Makbet staje twarzą w twarz z Makdufem. "Urodziłem się z kobiety - żadna broń mi nie zaszkodzi" mówi. Makduf odpowiada, że był wyjęty z łona matki - cesarkcie cięcie - przed czasem. Przepowiednia znów spełniła się dosłownie, wbrew intuicji. Makbet ginie. Malkolm zostaje koronowany - porządek przywrócony.
A teraz o bohaterach, bo to jest drugi filar tego, co musisz rozumieć na maturze.
Makbet to jeden z najbardziej złożonych bohaterów w literaturze światowej. Jego trajektoria to: bohater wojenny i lojalny rycerz - ambitny pretendent - tyran - nihilista. Co sprawia, że jest tragiczny? To, że na początku jest dobry. Nie jest złym człowiekiem który robił złe rzeczy - jest dobrym człowiekiem który pozwolił żeby ambicja zdestabilizowała jego moralny kompas. Sam w monologu przed morderstwem przyznaje, że ma tylko jeden motyw: ambicję, i to tę "ponad miarę skaczącą". To jest jego hamartia - tragiczny błąd bohatera. Przez cały dramat towarzyszy mu świadomość, że robi źle. Halucynacje sztylet i ducha Banka, bezsenność, paranoja - to wszystko są przejawy jego sumienia, które jeszcze żyje, nawet gdy robi kolejne zbrodnie. Na końcu, po śmierci żony, to sumienie obumiera i zostaje tylko pustka. Monolog "jutro, jutro" to nie jest skrucha - to nihilizm człowieka, który stracił wszystko co miało wartość i widzi już tylko pustkę.
Lady Makbet to postać, która przez długi czas sprawiała wrażenie silniejszej z dwojga. To ona planuje, naciska, manipuluje, kontroluje. Wzywa duchy by odebrały jej kobiecą wrażliwość - i to jest ironiczne podwójnie: po pierwsze dlatego, że kobiecość kojarzyła z słabością, a ta "słabość" w końcu ją ocali od pełnego upodlenia moralnego. Po drugie dlatego, że ta, która chciała być twardą, pęka jako pierwsza. Lunatykowanie to zewnętrzny wyraz tego, że psychika nie wytrzymała ciężaru winy. Próba zmycia krwi z rąk w lunatycznym śnie to odwrócenie jej wcześniejszego pewnego "trochę wody zmyje czyn" - teraz rozumie, że nic nie zmyje. Popełnia samobójstwo. Archetyp "fatal woman" albo "femme fatale" - kobiety, która popycha do zbrodni - Lady Makbet jest jednym z jego pierwowzorów w literaturze europejskiej.
Banko jest tu po to, żeby zademonstrować, że przepowiednia sama w sobie nie jest wyrokiem. On słyszy to samo co Makbet - że jego potomkowie będą królami - i nie robi nic. Mówi sceptycznie, że szatańskie moce mówią prawdę żeby wciągnąć w zgubę. Jest zatem dowodem, że Makbet miał wybór. To jest centralne dla moralnej problematyki dramatu: wolna wola istnieje. Dlatego Makbet jest moralnie odpowiedzialny.
Dunkan to dobry, sprawiedliwy, hojny król - a jego morderstwo jest tym bardziej odrażające bo Makbet zabija gościa we własnym domu, krewnego i suwerena. Potrójne pogwałcenie świętości: prawa gościnności, prawa rodowego i prawa bożego. Makduf to głos sprawiedliwości i zemsty - jego ucieczka do Anglii owocuje tragicznie (ginie jego rodzina), ale ostatecznie przywraca porządek.
Czarownice zasługują na osobne omówienie, bo są kluczem do jednego z centralnych pytań maturalnych - czy człowiek decyduje o własnym losie. Czarownice mówią prawdę, ale w sposób wieloznaczny. "Nikt z narodzonych z kobiety" i "las Birnamski" to prawda - ale prawda interpretowalna. Makbet interpretuje je jako gwarancję nieśmiertelności, tymczasem są jedynie warunkami jego upadku. Co więcej - gdyby Makbet zignorował przepowiednie, być może żadna by się nie spełniła. To przepowiednia samospełniająca (self-fulfilling prophecy) - wiara w przepowiednię powoduje działania, które ją realizują. Gdyby Makbet nie zabił Dunkana, nie stałby się królem - przepowiednia by nie zaszła. Czarownice zatem nie skazują - kuszą. A kuszenie nie jest determinizmem.
Lecimy teraz przez motywy i problematykę, bo to jest to, z czego będziesz pisać wypracowania.
Motyw ambicji to serce dramatu. Szekspir ukazuje ambicję jako siłę neutralną moralnie - Banko też ją ma (przepowiednia o potomkach), ale nie zamienia jej w zbrodnię. Destruktywna jest dopiero ambicja "bez hamulców", niepohamowana, gotowa przekroczyć każdą granicę moralną. Makbet sam to artykułuje: jedynym jego motywem jest ambicja, i wie, że to nie wystarczy jako usprawiedliwienie. A jednak idzie dalej.
Motyw władzy jest nierozerwalnie związany z ambicją. Droga do władzy przez zbrodnię → utrzymanie władzy przez kolejne zbrodnie → spirala, z której nie ma wyjścia. Każde morderstwo rodzi potrzebę następnego - Dunkan → Banko → rodzina Makdufa. Zamiast dać poczucie bezpieczeństwa, władza mnoży lęki. Makbet jako król jest nieszczęśliwszy niż jako tan. Władza okazuje się więzieniem, a korona - jak piszą komentatorzy - przekleństwem.
Motyw winy i sumienia to może najbardziej psychologicznie przejmujący element całego dramatu. Kara zaczyna się w momencie popełnienia zbrodni - nie wtedy gdy Makbet zostaje schwytany czy zabity. "Makbet zamordował sen!" to natychmiastowa kara. Halucynacja ducha Banka to kara. Lunatykowanie Lady Makbet to kara. I ta kara wewnętrzna jest surowsza niż jakakolwiek zewnętrzna, bo nie ma od niej ucieczki. "Precz, przeklęta plamo!" - Lady Makbet próbuje zmyć wyimaginowaną krew i nie może. Wina zatruła jej umysł do tego stopnia, że rzeczywistość i wyobraźnia przestały być rozróżnialne.
Motyw pozorów versus rzeczywistości to kolejny kluczowy wątek. Zamek Makbeta jest piękny - jest pułapką. Makbet jest wzorowym wasalem - knuje zdradę. Lady Makbet jest wzorową gospodynią - planuje morderstwo. Czarownice mówią prawdę - kłamią przez wieloznaczność. "Wyglądaj jako kwiat niewinny, ale niechaj pod kwiatem tym wąż się ukrywa" - instrukcja Lady Makbet jest jednocześnie opisem całego dramatu. I na końcu - Malkolm każe żołnierzom nieść gałęzie, by wyglądali jak las. Nawet dobra strona używa pozorów.
Motyw porządku naturalnego i jego naruszenia to szekspirowski sposób na pokazanie, że zbrodnia królobójstwa nie jest zwykłym morderstwem - to naruszenie kosmicznego ładu. Natura reaguje: burze, zaćmienie słońca, konie Dunkana zjadają się nawzajem. Kiedy Makbet popełnia regicide, pęka nie tylko prawo ludzkie i boskie, ale cały porządek rzeczy. Dopiero gdy Malkolm - prawy następca tronu - zostaje koronowany, porządek wraca. To głęboko konserwatywna i religijna wizja świata - zgodna z epoką jakobejską.
Teraz trochę o technice literackiej, bo to też wchodzi na maturze i warto wiedzieć co powiedzieć.
Wiersz biały - blank verse - to podstawowa forma mowy szlachetnych postaci u Szekspira. Jambiczny pentametr: dziesięć sylab na linię w rytmie da-DUM powtórzonym pięć razy. Nie rymuje. Czarownice natomiast mówią rymowanymi trochejami (DUM-da) - co podkreśla ich inność, ich przynależność do innego porządku świata. Co więcej - gdy Makbet traci rozum, jego blank verse się załamuje, rytm jest nieregularny, zdania się urywają. Szekspir używa formy by pokazać stan psychiczny. To genialne.
Solilokwia - monologi wewnętrzne - to podstawowy chwyt dramatyczny Szekspira. Pozwalają nam wejść bezpośrednio do głowy postaci, zobaczyć jej prawdziwe myśli zanim zadziała. Monolog "Jeśli to musi być zrobione" przed morderstwem Dunkana to studium wahania przed popełnieniem zbrodni - Makbet widzi wszystkie argumenty za i przeciw, rozumie moralną wagę tego co robi, i i tak to robi. Monolog "jutro, jutro" to studium nihilizmu po utracie wszystkiego.
Ironia dramatyczna - widz wie więcej niż postaci - to kolejny kluczowy chwyt. Wiemy, że Dunkan idzie na śmierć, kiedy on zachwyca się pięknem zamku. Wiemy, że las "ruszy", kiedy Makbet śmieje się z tej przepowiedni. Wiemy, że Makduf nie urodził się "normalnie", kiedy Makbet czuje się bezpieczny. Ta przepaść między wiedzą widza a ignorancją postaci buduje napięcie i grozę.
Czas na porównania, bo to jest wymagane na maturze.
Zacznijmy od Hamleta tego samego Szekspira, bo zestawianie jest zawsze kuszące. Obaj są tragicznymi bohaterami niszczącymi siebie własną naturą, obaj działają w kontekście politycznych zbrodni i rodzinnych zdrad, obaj mają do czynienia z duchem. Ale różnica jest fundamentalna w charakterze: Hamlet jest paraliżowany przez niezdecydowanie, przez nadmiar refleksji - nie potrafi działać. Makbet jest przesadnie zdecydowany, działa za szybko i za gwałtownie - ale i tak cierpi wyrzutami sumienia. Można powiedzieć, że Hamlet ma problem z przekształceniem myśli w czyn, a Makbet z hamowaniem czynu myślą.
Ryszard III to kolejny szekspirowski tyran na drodze do władzy przez zbrodnie - i tu podobieństwo jest duże: polityczna intryga, morderstwa, manipulacja, ostateczny upadek. Ale Ryszard III jest zupełnie bez wyrzutów sumienia - świadomie i wesoło przyznaje, że jest złym człowiekiem, bez hamulców psychicznych, bez nocy bezsennością przepędzonych. Makbet, przez całą tę ciemność, jest człowiekiem który JE sumienie - i to go czyni bardziej tragicznym.
Król Edyp Sofoklesa to klasyczne zestawienie na pytanie o los i wolną wolę. Edyp jest niewinny w sensie intencji - nie wie, że zabija ojca i żeni się z matką - wypełnia przepowiednię mimo prób jej uniknięcia. Makbet planuje zbrodnie w pełni świadomości. U Sofoklesa los jest nadrzędny, człowiek nie ma realnej wolnej woli. U Szekspira - to własne decyzje Makbeta go niszczą.
Zbrodnia i Kara Dostojewskiego to zupełnie inna epoka, ale psychologicznie bardzo blisko Makbeta. Raskolnikow też planuje morderstwo "z idei", też nie może uciec od wyrzutów sumienia mimo braku dowodów winy, też doznaje halucynacji i zaburzeń. Różnica jest w końcu: Raskolnikow przez Sonię doświadcza nawrócenia, przyjmuje karę i idzie na Syberię z nadzieją odkupienia. Makbet pogrąża się w nihilizmie, nie ma w nim nawrócenia, ginie w mrokach własnego sumienia.
Ostatnia porcja - wskazówki egzaminacyjne, bo po co by ściąga nie była praktyczna.
Na pytanie o moralną odpowiedzialność - kluczowym argumentem jest Banko. On słyszy te same przepowiednie i nie zabija. Zatem przepowiednie nie determinują działania. Makbet miał wybór. Jest moralnie odpowiedzialny. Wiedźmy kuszą, Lady Makbet manipuluje, ale żadna z tych sił nie staje z nożem przy gardle i nie mówi "zabij albo zginiesz". Decyzja była jego własna.
Na pytanie o los i wolną wolę - przepowiednia samospełniająca to Twój główny argument. Gdyby Makbet zignorował przepowiednie (jak Banko), mogłyby się nie spełnić. Jego wiara i działanie je realizuje. To paradoks: przepowiednia jest prawdziwa dlatego, że Makbet w nią wierzy i działa. Wolna wola istnieje - Banko jest dowodem. Determinizm nie.
Na pytanie o władze i jej wpływ - trzy słowa: spirala, izolacja, nihilizm. Spirala zbrodni: każde morderstwo wymaga następnego. Izolacja: traci przyjaciela, żonę, poddanych. Nihilizm: "jutro, jutro" - korona jest pusta, życie bez sensu.
Na pytanie o winę - kara wewnętrzna zaczyna się natychmiastowo, po pierwszej zbrodni. Bezsenność, halucynacje, lunatykowanie - to wszystko dzieje się zanim ktokolwiek zewnętrzny ukarze Makbeta. Kluczowy cytat: "Makbet zamordował sen!" - bezsenność jako pierwsza kara, akt II, scena 2. I kontrast Lady Makbet: "trochę wody zmyje ten czyn" (akt II) vs "Precz, przeklęta plamo!" (akt V) - w akt V wyimaginowanej krwi nie może zmyć, choć prawdziwą zmyła bez trudu. Wina zatruła jej umysł.
Pamiętaj o kontekstach: do moralnej odpowiedzialności - Zbrodnia i Kara. Do losu i wolnej woli - Edyp. Do tyranii - Ryszard III. Do winy i psychologii - znowu Zbrodnia i Kara, ale też Hamlet. Kluczowe cytaty do wplecenia naturalnie: "Piękne jest szkaradnym", "Zbyt jesteś pełen mleka ludzkiej dobroci", "Wyglądaj jako kwiat niewinny", "Makbet zamordował sen!", "Precz, przeklęta plamo!", "Ciągle to jutro, jutro i znów jutro", "Życie jest cieniem ruchomym jedynie". Znaj te cytaty, wplecione naturalnie w wywód, robią ogromne wrażenie na egzaminatorze.
I na sam koniec - Makbet to nie jest tylko dramat o ambicji i morderstwie. To dramat o tym, co dzieje się z człowiekiem gdy zdradza samego siebie. Makbet na początku wie, że to co robi jest złe. Rozumie moralną wagę swoich czynów. I mimo to działa - i to właśnie jest najgłębszy wymiar tej tragedii. Nie brak wiedzy o dobru i złu go niszczy, ale niemożność działania zgodnie z tą wiedzą. Klasyczna słabość woli, którą filozofowie od Arystotelesa nazywają akrazją. Szekspir nie potrzebował znać tego terminu - intuicyjnie stworzył jego literackie arcydzieło.