Pan Tadeusz

Pan Tadeusz Adama Mickiewicza to dzieło, które każdy Polak zna z tytułu, a niewielu naprawdę rozumie. Zwykle kojarzy się z obowiązkową lekturą, ziewaniem na lekcjach i jakimiś szlachcicami kłócącymi się o zamek. A to jest błąd, bo jak zaczniesz rozumieć kontekst w którym to powstało i co Mickiewicz tak naprawdę próbował zrobić, to wychodzi z tego coś absolutnie niezwykłego. Największy poemat epicki w historii polskiej literatury, napisany przez wygnańca z rozpaczy i tęsknoty, który chciał ocalić coś czego już nie było. I który przy okazji stworzył dzieło na miarę europejskich mistrzów. Zacznijmy od Mickiewicza, bo bez niego nie zrozumiesz dlaczego Pan Tadeusz jest taki jaki jest. Adam Mickiewicz urodził się w 1798 roku w Zaosiu na Nowogródczyźnie, na Litwie będącej wtedy pod zaborem rosyjskim. Wychował się w tym szczególnym świecie szlachty litewskiej, gdzie polska tradycja, język i obyczaj trwały mimo rosyjskiej dominacji. Studiował w Wilnie, działał w tajnych organizacjach studenckich, za co w 1823 roku został aresztowany przez Rosjan i zesłany w głąb Rosji na pięć lat. Wróci stamtąd z bogatymi doświadczeniami i Sonetami Krymskimi w bagażu. Potem kilka lat w Niemczech, Rosji, Włoszech. W 1829 roku wyjechał z Rosji i już nigdy do ojczyzny nie wrócił. Kluczowy moment: w 1830 roku wybucha powstanie listopadowe. Mickiewicz jest wtedy we Włoszech i próbuje dotrzeć do walczącej Polski, ale nie zdąży albo nie dotrze na czas - okoliczności nie są w pełni jasne. Powstanie upada w 1831 roku. Dla polskiej inteligencji i szlachty następuje wielka emigracja, głównie do Francji. Tysiące Polaków ląduje w Paryżu - generałowie, poeci, politycy, szlachta. I tam żyją w rozpaczy, kłócą się między sobą, tęsknią za krajem którego nie ma. Mickiewicz osiada w Paryżu. Jest rok 1832, ma 34 lata. Jest już wielkim poetą, autorem Dziadów, Ballad i romansów, Konrada Wallenroda. I właśnie wtedy, w tym paryskim wygnaniu, zasiada do pisania Pana Tadeusza. Będzie pisał przez dwa lata. Poemat ukazuje się 28 czerwca 1834 roku w Paryżu. Podtytuł mówi wszystko: Ostatni zajazd na Litwie. Historia szlachecka z roku 1811 i 1812 we dwunastu księgach wierszem. Dlaczego 1811 i 1812? To jest genialne. Mickiewicz cofnął się do momentu, który był pełen nadziei. W 1811-1812 roku Napoleon parł na wschód, Polacy wierzyli że po klęsce Rosji odbudują Rzeczpospolitą. To był czas optymizmu, czas gdy szlachta litewska przygotowywała się do walki z nadzieją zwycięstwa. Mickiewicz wybrał ten moment celowo - zamiast pisać o klęsce i zaborach, postanowił ocalić w wierszu chwilę gdy jeszcze wszystko było możliwe. I tu jest esencja tego dzieła: Pan Tadeusz to nie jest reportaż ani kronika. To jest pomnik. Pomnik wzniesiony dla świata który już nie istnieje. Soplicowo, ten wymyślony dworek szlachecki na Litwie, to wyidealizowana Arkadia, obraz ojczyzny jaka była w pamięci wygnańca - może trochę piękniejsza niż w rzeczywistości, na pewno ukochana bardziej niż cokolwiek innego. Mickiewicz pisał Pana Tadeusza z tęsknoty. I ta tęsknota przesiąka każdą stronicę. No dobra, o czym konkretnie jest ta historia. W centrum akcji jest szlachecki dworek Soplicowo na Litwie. Do tego dworku, po ukończeniu nauki w Wilnie, wraca młody Tadeusz Soplica. Ma może ze dwadzieścia lat, jest normalnym młodzieńcem, trochę naiwnym, zakochanym bez pamięci - najpierw w Telimenie, potem przekonuje się że właściwa jest Zosia. Ta mieszanina kogoś kogo lubi bo jest ładna ze szczerym uczuciem do Zosi to jeden z bardziej ludzkich elementów w tym poemacie. W Soplicowie rządzi Sędzia, stryjek Tadeusza i brat Jacka Soplicy. Sędzia to wzorzec starego szlachcica: gościnny, honorowy, dbający o tradycję, dobry gospodarz. Toczy spór z Hrabią o prawo do ruin zamku Horeszków. Ten zamek jest kluczowy dla całej intrygi. Bo jest jeszcze Gerwazy Rębajło, stary sługa Horeszków, który całe życie poświęcił idei zemsty i przywrócenia honoru swemu rodowi. Gerwazy ma nóż który nazywa się Scyzoryk i miecz Horeszków zwany Półkozic. I ma jeden cel: ukarać Sopliców za krzywdę wyrządzoną jego panom. I jest ksiądz Robak - stary bernardyn, tajemniczy, cichy, który kręci się po okolicy. Ten ksiądz to tak naprawdę Jacek Soplica, ojciec Tadeusza, i to jest najważniejsza postać w całym poemacie mimo że oficjalnie tytułowym bohaterem jest Tadeusz. Historia Jacka Soplicy to prawdziwy romantyczny dramat. W młodości Jacek był brawurowym, porywczym szlachcicem, wielkim zawadiąką, ulubieńcem wszystkich biesiad. Zakochał się w Ewie Horeszkównie, córce Stolnika Horeszki. Ona też go kochała. Ale Stolnik nie dał zgody na małżeństwo - Jacek był zbyt biedny, za mało znaczący. I wtedy podczas obrony zamku przed Moskalami Jacek w chwili szaleństwa i wściekłości zabił Stolnika. Dlaczego dokładnie - nie do końca wiadomo, sam Jacek może nie wiedział. Może dlatego że zobaczył go rozmawiającego z Rosjanami? Może to był odruch furii człowieka odrzuconego? Tak czy inaczej, Jacek Soplica stał się zbrodniarzem, hańbą rodu, kimś kto w Rzeczpospolitej okrył się niezmywalną plamą. To co zrobił potem jest naprawdę niezwykłe i to jest serce całego poematu. Jacek nie uciekł od winy, nie próbował jej zapomnieć. Wstąpił do zakonu bernardynów, przyjął imię Robak (czyli dosłownie robak, robak ziemny - symbol pokuty i upokorzenia) i przez lata walczył dla Polski. Brał udział w kampaniach napoleońskich, działał jako emisariusz, ryzykował życie setki razy. Całą resztę życia poświęcił na odkupienie jednej chwili słabości. I kiedy umiera w księdze dziesiątej, Gerwazy mu przebacza - scena ta jest jedną z najbardziej wzruszających w całej polskiej literaturze. No dobra, ale żeby nie było że to tylko melodramat - w Panu Tadeuszu dzieje się mnóstwo rzeczy i są one opisane z wielką pieczołowitością. Jest polowanie na niedźwiedzia, jest zajazd na Soplicowo przez szlachtę z zaścianka Dobrzyń, jest walka z Moskalami, jest koncert Jankiela, jest polonez. Każda z tych scen jest opisana z filmową dokładnością, z humorem, z czułością dla szczegółów. Przejdźmy przez 12 ksiąg po kolei, bo tak się robi na maturze. Księga pierwsza - Gospodarstwo. Tadeusz wraca do domu, widzi tajemniczą dziewczynę w swoim pokoju i zakochuje się od razu. Przy kolacji poznaje Telimenę. Na horyzoncie spór o zamek. Księga druga - Zamek. Polowanie jako pretekst do ekspozycji. Gerwazy opowiada historię Horeszków. Hrabia zakochuje się w Zosi zbierającej owoce (nie wiedząc że to ona). Grzybobranie z dygresjami o pięknie litewskiej przyrody. Księga trzecia - Umizgi. Zaloty Tadeusza i Telimeny, miłosne igraszki w ogrodzie, debaty o pięknie litewskim versus włoskim. Lekko komiczna, lekko liryczna. Księga czwarta - Dyplomatyka i łowy. Główna scena polowania na niedźwiedzia. Ksiądz Robak pojawia się i tajemniczo strzela do niedźwiedzia przed innymi. Kłótnia o to kto zabił zwierza. Księga piąta - Kłótnia. Tadeusz odkrywa że kocha Zosię, nie Telimenę. Napięcia przy stole, Gerwazy knuje zajazd. Hrabia wyzwany przez Tadeusza. Księga szósta - Zaścianek. Wizyta w Dobrzyniu, ubogim zaścianku szlacheckim. Poznajemy Maćka Dobrzyńskiego, duszę roztropną wojownika. Gerwazy agituje szlachtę do zajazdu. Księga siódma - Rada. Burzliwa narada Dobrzyńskich o tym czy jechać czy nie na zajazd. Scena komiczna i dramatyczna zarazem - każdy krzyczy, wszyscy piją, decyzja zapada pod wpływem emocji. Księga ósma - Zajazd. Szlachta z Dobrzynia najeżdża Soplicowo. Tadeusz wzięty do niewoli. Przybywa oddział rosyjski pod Płutem, zaczyna się chaos. Księga dziewiąta - Bitwa. Walka Polaków z Rosjanami. Maciek Dobrzyński w boju, Gerwazy zabija Płuta. Ksiądz Robak ratuje Hrabiego, sam jest śmiertelnie ranny. Księga dziesiąta - Emigracja. Jacek/Robak na łożu śmierci ujawnia swoją tożsamość. Wyznaje całą prawdę o morderstwie Stolnika. Gerwazy przebacza. Jacek umiera w spokoju. Księga jedenasta - Rok 1812. Armia Napoleona maszeruje przez Soplicowo. Generał Dąbrowski z polskimi dywizjami. Wielkie świętowanie. Pamięć Jacka zostaje zrehabilitowana, dostaje pośmiertnie Legię Honorową. Księga dwunasta - Kochajmy się! Trzy wesela jednocześnie: Tadeusz i Zosia, Asesor i Tekla, Rejent i Telimena. Jankiel gra na cymbałach - słynny koncert. Polonez. Tadeusz ogłasza uwolnienie chłopów. Koniec. Teraz o postaciach, bo to ważne. Tadeusz Soplica to typowy romantyczny młodzieniec - szlachetny, porywczy, zakochuje się za szybko, ale ma dobre serce. Jego podwójne zaloty do Telimeny i Zosi pokazują jak szybko zmienia uczucia, ale też jak ostatecznie dojrzewa do prawdziwego uczucia. Zosia jest córką Ewy Horeszkówny (ukochanej Jacka) i przez to małżeństwo jej z Tadeuszem symbol pojednania między rodami jest dopełniony. Jest bardzo młoda (ok. 15-16 lat) w czasie akcji - co dziś brzmi dziwnie, ale tak działały ówczesne stosunki szlacheckie. Jest prosta, bezpośrednia, naturalna. Jako pani Soplicowa ogłasza razem z Tadeuszem uwolnienie chłopów - to ważny element, Mickiewicz chciał pokazać nową szlachtę zdolną do reform. Telimena to postać komiczna i tragiczna zarazem. Wdowa, elegantka, mieszkała w Petersburgu, teraz żyje w Soplicowie jako opiekunka Zosi. Kokietuje wszystkich - Tadeusza, Hrabiego, na końcu wychodzi za Rejenta. Nie jest zła, po prostu desperacko szuka miejsca dla siebie. Sędzia Soplica to wzorzec starego szlachcica-gospodarza. Dbały o tradycję, sprawiedliwy, honorowy. Długie przemowy o szlacheckiej etykiecie i obowiązkach. Jest trochę symbolem odchodzącego świata, ale Mickiewicz opisuje go z ciepłem. Hrabia to typ dandysa, romantyka co wyczytał Schillera i Byrona i usiłuje żyć jak bohater powieści. Komiczny w swoich pozach, ale ostatecznie okazuje się mężnym wojownikiem. Dobre serce pod teatralną powierzchnią. Gerwazy Rębajło - stary sługa Horeszków, strażnik honoru i zemsty. Jest absolutnie lojalny wobec pamięci swojego pana. Przez całe życie niósł w sercu krzywdę wyrządzoną Stolnikowi. Kiedy na łożu śmierci Jacek mu to wyznaje i prosi o przebaczenie - Gerwazy przebacza. To jedna z najpiękniejszych scen w poemacie. Wojski to stary przyjaciel Sędziego, mistrz ceremonii i gawędą. Gra na rogu - jest scena gdy gra Pobudkę podczas polowania i echo rozsyła dźwięki po lesie i jeziorach. Piękna scena. Jankiel to żydowski karczmarz i muzyk. Gra na cymbałach na weselu Tadeusza i Zosi. Jego koncert to jedna z najbardziej przejmujących scen w poemacie - gra muzykę od mazurka Kościuszki przez rzeź Pragi po Marsz Dąbrowskiego. Jest polskim patriotą mimo że Żydem - postać ważna, pokazuje że polskość nie jest kwestią krwi czy religii tylko przywiązania do wspólnej sprawy. Teraz motywy, bo one są kluczowe na egzamin. Motyw tęsknoty za ojczyzną to jeden z fundamentów całego dzieła. Mickiewicz pisał Pana Tadeusza na emigracji i to widać w każdym opisie litewskiej przyrody. Opisy wschodów słońca, lasów, pól, grzybów - to wszystko jest wyrazem rozpaczy człowieka który stracił swój kraj i próbuje go ocalić w słowach. Inwokacja otwierająca poemat jest bezpośrednim wyznaniem tej tęsknoty: mówi Mickiewicz do Litwy jak do matki, jak do ukochanej osoby której już nie ma. Motyw patriotyzmu jest wszechobecny, ale nie nachalny. Postacie rozmawiają o Napoleonie, o wolności, o walce - ale robią to naturalnie, przy kieliszku czy przy stole. Ksiądz Robak jako emisariusz przygotowuje powstanie. Tadeusz i inni wstępują do armii polskiej. Jankiel płacze grając Mazurka Dąbrowskiego. To patriotyzm przez uczucie, nie przez przemówienia. Motyw natury jest w Panu Tadeuszu absolutnie wyjątkowy. Przyroda litewska to nie jest tło - to jest żywy bohater. Grzybobranie jako pretekst do sporu o estetykę krajobrazu, polowanie jako obrzęd, wschody i zachody słońca opisywane z malarską precyzją. Natura jest wyrazem pamięci, Arkadii, utraconego raju. Motyw tradycji szlacheckiej. Soplicowo to muzeum polskości - obrazy Kościuszki i Rejtana na ścianach, stare zwyczaje, sposób podawania do stołu, hierarchia miejsc przy uczcie. Mickiewicz dokumentuje to wszystko z czułością historyka wiedząc że ten świat odchodzi. Motyw odkupienia. Historia Jacka Soplicy to historia możliwości naprawienia błędów. Grzech jest straszny, ale odkupienie przez poświęcenie jest możliwe. To ważny przekaz: nie ma człowieka skazanego na wieczne potępienie jeśli gotów jest zapłacić cenę. Motyw miłości - dwie pary: Jacek i Ewa (niespełniona, tragiczna) oraz Tadeusz i Zosia (spełniona, symboliczna). Ta druga miłość jest dopełnieniem pierwszej - Tadeusz syn Jacka żeni się z Zosią córką Ewy. Jakby dzieci naprawi to co rodzice zniszczyli. Motyw pojednania. Cały poemat zmierza ku pojednaniu: Soplicowie i Horeszkowie, polska szlachta i chłopi (uwłaszczenie), Gerwazy i Jacek. To jest nadzieja Mickiewicza - że Polacy będą potrafili przezwyciężyć wewnętrzne spory dla wspólnej sprawy. Teraz gatunek, bo to jest jeden z ważniejszych punktów na maturze. Pan Tadeusz jest epopeją narodową - to znaczy rozbudowanym poematem epickim pisanym wierszem, który ukazuje życie narodu w chwili przełomowej, zawiera inwokację, mowę zależną i niezależną narratora, szczegółowe opisy batalistyczne, scenę uczty. Wszystko to jest nawiązaniem do tradycji Homera - Iliady i Odysei. Wierszem - to ważne. Mickiewicz pisał trzynastozgłoskowcem, czyli każdy wers ma 13 sylab z pauzą po siódmej. To tradycyjny polski wiersz sylabiczny, kojarzony z literaturą staropolską. Przez to brzmienie poematu ma coś z uroczystości, z psalmu, z modlitwy. Narrator jest wszechwiedzący i osobisty jednocześnie. Czasem komentuje akcję, żartuje z bohaterów, wtrąca własne przemyślenia. Te dygresje - czyli odskoki od akcji ku refleksjom - są typowe dla epopei romantycznej, ale w Panu Tadeuszu mają też funkcję emocjonalną: narrator to alter ego Mickiewicza wygnańca. Synkretyzm gatunkowy to pojęcie ważne do zapamiętania. Pan Tadeusz łączy w sobie elementy epopei homeryckiej, gawędy szlacheckiej, idylli (sielanki), poematu opisowego i satyry obyczajowej. To nie jest czysty epos - to jest wielki kolaż gatunków. Porównania z innymi dziełami są klasycznym pytaniem egzaminacyjnym. Pan Tadeusz a Iliada - oba są eposami, oba mają inwokację, oba opisują konflikt militarny i losy bohaterów w przełomowym momencie. Różnica jest taka że Iliada jest tragiczna i gloryfikuje wojnę, a Pan Tadeusz jest raczej nostalgiczny i gloryfikuje dom i spokój. Pan Tadeusz a Odyseja - oba mają motyw powrotu (Tadeusz wraca do domu jak Odyseusz do Itaki), oba mają bohatera drogi. Ale nostosgrecki Odyseusz jest twardy i przebiegły, Tadeusz jest jeszcze trochę chłopcem. Pan Tadeusz a Chłopi Reymonta - oba są epopeją narodową (termin jest używany dla obu), oba ukazują życie społeczności w szczegółach i dokumentują odchodzący świat. Ale Chłopi są prozą, Pan Tadeusz wierszem. Chłopi są naturalistyczne i brutalne, Pan Tadeusz wyidealizowany i nostalgiczny. Oba są uważane za największe osiągnięcia polskiej epiki. Pan Tadeusz a Wesele Wyspiańskiego - to ciekawe zestawienie. Wesele jest odpowiedzią na mit Pana Tadeusza. Wyspiański z goryczą pyta: gdzie ta szlachetna szlachta Mickiewicza? Co z niej zostało? Chocholi taniec to ponura odpowiedź na polonez Pana Tadeusza. Oba dzieła dotykają kwestii narodowego charakteru, ale z zupełnie różnych pozycji. Kilka cytatów które trzeba znać, i to dobrze: Inwokacja zaczyna się słowami: Litwo! Ojczyzno moja! ty jesteś jak zdrowie: Ile cię trzeba cenić, ten tylko się dowie, Kto cię stracił. Dziś piękność twą w całej ozdobie Widzę i opisuję, bo tęsknię po tobie. To jest bodajże najsłynniejszy czterowiersz w polskiej poezji. Zdrowie jako metafora ojczyzny jest genialne: nie docenia się zdrowia dopóki się je ma, tak samo nie docenia się ojczyzny dopóki jej nie straci. Mickiewicz stracił i docenia. Potem wezwanie do Matki Boskiej Ostrobramskiej i do Soplicowa: Panno święta, co Jasnej bronisz Częstochowy / I w Ostrej świecisz Bramie! Ty, co gród zamkowy / Nowogródzki ochraniasz z jego wiernym ludem. Z ostatniej księgi: Kochajmy się! - to okrzyk kończący poemat, manifest pojednania. Z opisu Jankielowego koncertu: I zagrał. Dźwięk się ulał jak srebrna struga. Ten obraz muzyki jako srebrzystej strugi to przykład synestezji - pomieszania zmysłów - i jest przepiękny. O Soplicowie: Centrum polszczyzny. Soplicowo jako centrum, rdzenia polskości w obcym otoczeniu zaborów. Ważne fakty do zapamiętania: Pan Tadeusz ukazał się w 1834 roku w Paryżu. Ma 12 ksiąg. Pisany trzynastozgłoskowcem. Akcja trwa od roku 1811 do 1812. Jest jedyną polską epopeją narodową spełniającą wszystkie wymogi gatunku. Był pisany na emigracji podczas Wielkiej Emigracji po upadku powstania listopadowego. Przetłumaczony na ponad 30 języków. Film nakręcił w 1999 roku Andrzej Wajda. Kilka rzeczy które często mylą na egzaminie. Jacek Soplica to ojciec Tadeusza, nie jego stryjek. Stryjkiem jest Sędzia. Zosia jest bardzo młoda (ok. 15-16 lat), nie jest dorosłą kobietą jak Telimena. Hrabia to nie jest villain mimo że aktywnie uczestniczy w zajezdzie - ostatecznie jest po stronie polskiej. Jankiel to Żyd, ale pełny patriota polski - ważny symbol wielokulturowej Rzeczypospolitej. Uwłaszczenie chłopów ogłaszają OBOJE - i Tadeusz i Zosia. Odpowiedzi na typowe pytania maturalne. Dlaczego Pan Tadeusz jest epopeją narodową? Bo pokazuje życie narodu w chwili przełomowej (nadejście Napoleona, szansa na wolność), zawiera wszystkie cechy gatunkowe epopei (inwokacja, wszechwiedzący narrator, sceny batalistyczne, epicki obraz społeczeństwa) i traktuje o sprawach dla całego narodu fundamentalnych (tożsamość, tradycja, patriotyzm, pojednanie). Dlaczego Jacek Soplica jest bohaterem romantycznym? Bo przeszedł dramatyczną wewnętrzną przemianę: z buntowniczego indywidualisty kierowanego namiętnościami stał się człowiekiem poświęconym idei wyższej (wolność ojczyzny, odkupienie). Ma mroczną tajemnicę, jest naznaczony winą, szuka pokuty - to wszystko elementy typowego bohatera romantycznego. Jaką funkcję pełni przyroda w Panu Tadeuszu? Jest wyrazem nostalgii poety-emigranta za utraconą ojczyzną. Jest żywym uczestnikiem akcji, nie tylko tłem. Odzwierciedla nastroje bohaterów. Jest symbolem Arkadii, utraconego raju, pamięci o lepszych czasach. Co symbolizuje Soplicowo? To centrum polskości, wzorzec szlacheckiego dworku jako strażnika tradycji i wartości narodowych. Ale też symbol czegoś minionego, czego Mickiewicz już nie ma i za czym tęskni. I jednocześnie symbol możliwości odnowy - bo to z Soplicowa wychodzą Tadeusz i Zosia z gestem uwłaszczenia, zapowiedź nowej Polski. Jak zakończenie wiąże się z tematem całości? Trzy wesela, polonez, uwłaszczenie chłopów, rehabilitacja Jacka - to jest manifest nadziei. Mickiewicz kończy poemat w momencie maksymalnego optymizmu: Napoleon idzie, Polska może zmartwychwstać, wewnętrzne spory są pogodzone, nowe pokolenie jest gotowe. Że potem historia potoczy się inaczej i Polska nie odzyska wolności przez kolejne sto lat - tego na kartach poematu nie ma. Pan Tadeusz kończy się nadzieją i Mickiewicz zostawia nam tę nadzieję jako dar. Ostatnia rada: na egzaminie, jak mówisz o Panu Tadeuszu, zawsze miej z tyłu głowy że to dzieło tęsknoty i miłości. Każdy opis przyrody, każda scena uczty, każda biesiadna kłótnia - to jest wyznanie miłości do kraju i do życia które pisarz utracił. Czytaj to nie jak osuchy podręcznik historii literatury tylko jak bardzo osobistą wyspowiedź człowieka który musiał żyć z dala od domu i starał się dom ocalić w słowie. Wtedy Pan Tadeusz przestaje być obowiązkową lekturą a staje się czymś naprawdę pięknym.